ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨੁਗਤਯਾ ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਭਿਨ੍ਨਯਾ । ਰਾਮਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾਮੂਕਮ੍ ਅਪਿ ਦੇਹਸਮਂ ਜਡਮ੍
ਰਾਮ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸਤਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੂਕ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਚਿੱਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਲ੍ਗਤਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਮਨਨੈषਣਮ੍ ਊਰ੍ਜਯਾ । ਬਹਿਰ੍ਗਿਰਿਸਰਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਸਮੁਦ੍ਰਪੁਰਲੀਲਯਾ
ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਅਸਮਾਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਚ੍ ਚਾਭਿਮਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਮृष੍ਟਤਾਮ੍ । ਅਨੀਹਿਤਂ ਚ ਵਿषਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਾਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਸृਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਮਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਮਤਾਕਾਰਂ ਰੂਪਂ ਸृਜਤਿ ਵਸ੍ਤੁषੁ
ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਜਬਾਈ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦੇषੁ ਵਾਯੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇषੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ । ਦ੍ਰਵੇषੁ ਦ੍ਰਵਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਚ੍ਛੁਰਿਤਂ ਮਨਃ
ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਂ ਕਠਿਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿषੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਸ੍ਥਿਤੌ ਯਾਤਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਚ੍ਛੁਰਿਤਂ ਮਨਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕृष੍ਣੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਕृष੍ਣਂ ਨਯਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾਮ੍ । ਵਿਨੈਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਾਸ੍ਯ ਚੇਤਸਃ
ਇਹ ਮਨ ਚਿੱਟੇ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਵੇਖੋ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਚਰ੍ਵਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਜਿਹ੍ਵਯਾ । ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਤਿਮृष੍ਟਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਵਾਦੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜੀਭ ਖਾਣਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਬਾਏ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਦृष੍ਟਂ ਤਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਤਦਲੋਕਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਧਕਾਰੇ ਯਥਾ ਰੂਪਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਿਰ੍ਮਨਸ੍ ਤਥਾ
ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਵਿਨੋਦੇਤਿ ਮਨੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ਉਨ੍ਮਨਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਿ ਮਨਸੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ ਮਨਃ
ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਯੇषਾਮ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਯੋਃ । ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਮਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੇ ਸੁਪਣ੍ਡਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
ਕੁਸੁਮੋਲ੍ਲਾਸਿਧਮ੍ਮਿਲਾ ਹੇਲਾਵਲਿਤਲੋਚਨਾ । ਕਾष੍ਠਕੁਡ੍ਯੋਪਮਾਙ੍ਗੇषੁ ਲਗ੍ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਮਨਸੋ ऽਙ੍ਗਨਾ
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਖੇਡਦੀ ਤੇ ਚਲਾਕ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਜੇਕਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਵੀਤਰਾਗੇਣ ਕਾਨਨੇ । ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਚਰ੍ਵਿਤੋ ऽਙ੍ਗਸ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਕਰੋ ऽਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਜਦ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੱਥ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵਲੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਖੀਕਰ੍ਤੁਂ ਸੁਦੁਃਖਾਨਿ ਦੁਃਖੀਕਰ੍ਤੁਂ ਸੁਖਾਨਿ ਚ । ਸੁਖੇਨੈਵਾਸ਼ੁ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨਸੋ ऽਤਿਸ਼ਯਾਨ੍ ਮੁਨੇਃ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਸੰਤ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾਪਿ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਲਤਾ ਪਰਸ਼ੁਕृਤ੍ਤੇਵ ਕਥਾ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਬਤ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕਹਾਣੀ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਬੇਲ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਤਟਾਰੂਢੇ ਗृਹਸ੍ਥੇਨਾਪਿ ਜਨ੍ਤੁਨਾ । ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾਭ੍ਰਕਨ੍ਦਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦੁਃਖਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਲਗਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੱਡਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਸਿਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਪੁਰਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਆਕਾਸ਼ ਇਵ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋ ਵਿਲੁਲਿਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵਾਦ੍ਰਿਪੁਰਾਵਲੀਮ੍ । ਤਨੋਤਿ ਚਲਿਤੋ ऽਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਵੀਚੀਚਯਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਚੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਾਦ੍ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਪੀਡਵੀਚਯਃ । ਦੇਹਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਨਸਸ੍ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਰਿਪੁਰਰਾਜਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਸ਼੍ਰਿਯਃ । ਮਨਸੋ ऽਸ੍ਯ ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਬੇਲਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਟਕਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਹੈਮਵਨਿਤਾ ਤਥਾ । ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰਿਯਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਗਹਿਣੀਆਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਧਾਰਾਕਣੋਰ੍ਮਿਫੇਨਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਯਥਾ ਸਂਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ऽਮ੍ਭਸਃ । ਤਥਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵਿਭਵਾ ਨਾਨਾਤੇਯਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਂ, ਬੂੰਦਾਂ, ਝਾਗ ਤੇ ਸੋਹਣਾਪਣ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਏਵੇਯਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼ੋਦਿਤਾ । ਰਸਾਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਸ਼ੈਲੂष ਇਵ ਭੂਮਿਕਾਮ੍
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਣ੍ਡਾਲਤ੍ਵਂ ਹਿ ਲਵਣਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਥਾ । ਤਥੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਮਨੋਮਨਨਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੂੰ ਚੰਦਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਸਂਵੇਦ੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇਨ ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਭੂਯਤੇ । ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਯਥੇਚ੍ਛਸਿ ਤਥਾ ਕੁਰੁ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ ਲਓ।
ਨਾਨਾਪੁਰਸਰਿਚ੍ਛੈਲਰੂਪਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ । ਤਨੋਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਭ੍ਰਮਂ ਮਨਃ
ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੈਤ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨਾਗਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਗਤਾਮ੍ ਅਪਿ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਪਦਂ ਲਵਣੋ ਯਥਾ
ਮਨ, ਦਿਸਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਕਦੇ ਦੈਤ, ਕਦੇ ਸੱਪ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਨਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਏਤਿ ਨਾਰੀਤ੍ਵਂ ਪਿਤृਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਤਾਂ ਪੁਨਃ । ਯਥਾ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਟਸ੍ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਮਨ ਕਦੇ ਮਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਔਰਤ, ਕਦੇ ਪਿਉ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੁੱਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਲ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਮਨ ਵੀ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਤਃ ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਜ੍ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਮਨਸ਼੍ ਚਿਰਤਰਾਭ੍ਯਸ੍ਤਾਜ੍ ਜੀਵਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ੍ ਅਨਾਕृਤਿ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ਮਨਨਸਮ੍ਮੂਢਮ੍ ਊਢਵਾਸਨਮਾਰੁਤਾਤ੍ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਦ੍ ਯੋਨਿਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਭਯਾਭਯੇ
ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।