ਮਨੋ ਮੋਹਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮੂਢ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਰੀਰੇ ਮੋਹਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਨ ਸ਼ਵੇ ਮੂਢ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਜਦ ਭਟਕਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਸਰੀਰ ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ।
ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਚ੍ ਸ਼੍ਰਵਣਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਤ੍ਵਗ੍ਭਾਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ ਏਤਿ ਘ੍ਰਾਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ਿਙ੍ਘਨਾਤ੍
ਮਨ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਦੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਨਾਦ੍ ਰਸਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਨਾਟਕੇ ਨਟਵਦ੍ ਦੇਹੇ ਮਨ ਏਵਾਭਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦ ਮਨ ਰਸ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੱਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ।
ਲਘੁ ਦੀਰ੍ਘਂ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤਾਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕਟੁਤਾਂ ਨਯਤਿ ਸ੍ਵਾਦੁ ਰਿਪੁਂ ਨਯਤਿ ਮਿਤ੍ਰਤਾਮ੍
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਜੂਦ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਨੂੰ ਕੜਵੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ऽਸ੍ਯ ਚੇਤਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਤਿਨਃ । ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਹਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨੁਭਵਾਦ੍ ਇਹ
ਇਸ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਜ਼ੁਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰ੍ਥਲਿਤਚੇਤਸਃ । ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਰ੍षਿਕੀ
ਸਿਰਫ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰੀਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਹੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ।
ਚਿਤ੍ਤਾਨੁਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਗਤਂ ਯੁਗਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਯ ਵੈਰਿਞ੍ਚਪੁਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿਨਃ
ਮਨ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਹੀ ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮਨੋਜ੍ਞਯਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸੁਖਤਾਂ ਯਾਤਿ ਰੌਰਵਮ੍ । ਪ੍ਰਾਤਃਪ੍ਰਾਪ੍ਯਸ੍ਵਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸੁਬਦ੍ਧਸ੍ਯੇਵ ਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਰਸਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵੀ ਸੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਜਿਤੇ ਮਨਸਿ ਸਰ੍ਵੈਵ ਵਿਜਿਤੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਲੀ । ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਚ ਯਥਾ ਤਨ੍ਤੌ ਦਗ੍ਧੇ ਸੌਕ੍ਤਿਕਮਾਲਿਕਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਡੋਰੀ ਸੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੋਤੀ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਯਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਰੂਪਯਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਯਾ । ਸਮਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤਯਾ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਬੜੀ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਗਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਬਦਲੇ, ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨੁਗਤਯਾ ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਰ੍ਥਵਿਭਿਨ੍ਨਯਾ । ਰਾਮਾਤ੍ਮਸਤ੍ਤਯਾਮੂਕਮ੍ ਅਪਿ ਦੇਹਸਮਂ ਜਡਮ੍
ਰਾਮ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸਤਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੂਕ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਚਿੱਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਲ੍ਗਤਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਮਨਨੈषਣਮ੍ ਊਰ੍ਜਯਾ । ਬਹਿਰ੍ਗਿਰਿਸਰਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਸਮੁਦ੍ਰਪੁਰਲੀਲਯਾ
ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਅਸਮਾਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗ੍ਰਚ੍ ਚਾਭਿਮਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਮृष੍ਟਤਾਮ੍ । ਅਨੀਹਿਤਂ ਚ ਵਿषਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਮृਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਚਾਹੀਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸੁਆਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਨਾ-ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਾਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ।
ਪ੍ਰਸृਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਅਲਮ੍ ਆਤ੍ਮਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਮਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਭਿਮਤਾਕਾਰਂ ਰੂਪਂ ਸृਜਤਿ ਵਸ੍ਤੁषੁ
ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਜਬਾਈ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦੇषੁ ਵਾਯੁਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇषੁ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਮ੍ । ਦ੍ਰਵੇषੁ ਦ੍ਰਵਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਚ੍ਛੁਰਿਤਂ ਮਨਃ
ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਰਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪृਥ੍ਵ੍ਯਾਂ ਕਠਿਨਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਵृਤ੍ਤਿषੁ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਮ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਸ੍ਥਿਤੌ ਯਾਤਿ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਚ੍ਛੁਰਿਤਂ ਮਨਃ
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖਾਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕृष੍ਣੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਕृष੍ਣਂ ਨਯਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾਮ੍ । ਵਿਨੈਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਾਸ੍ਯ ਚੇਤਸਃ
ਇਹ ਮਨ ਚਿੱਟੇ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਵੇਖੋ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਚਰ੍ਵਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਜਿਹ੍ਵਯਾ । ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਤਿਮृष੍ਟਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਵਾਦੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜੀਭ ਖਾਣਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਬਾਏ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਦृष੍ਟਂ ਤਦ੍ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਦृष੍ਟਂ ਤਦਲੋਕਿਤਮ੍ । ਅਨ੍ਧਕਾਰੇ ਯਥਾ ਰੂਪਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਿਰ੍ਮਨਸ੍ ਤਥਾ
ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਵਿਨੋਦੇਤਿ ਮਨੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ਉਨ੍ਮਨਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਿ ਮਨਸੋ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ ਮਨਃ
ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਐਕ੍ਯਂ ਯੇषਾਮ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼ਰੀਰਯੋਃ । ਜ੍ਞਾਤਜ੍ਞੇਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਮਸ੍ਯਾਸ੍ ਤੇ ਸੁਪਣ੍ਡਿਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
ਕੁਸੁਮੋਲ੍ਲਾਸਿਧਮ੍ਮਿਲਾ ਹੇਲਾਵਲਿਤਲੋਚਨਾ । ਕਾष੍ਠਕੁਡ੍ਯੋਪਮਾਙ੍ਗੇषੁ ਲਗ੍ਨਾਪ੍ਯ੍ ਅਮਨਸੋ ऽਙ੍ਗਨਾ
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਖੇਡਦੀ ਤੇ ਚਲਾਕ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਜੇਕਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਵੀਤਰਾਗੇਣ ਕਾਨਨੇ । ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਚਰ੍ਵਿਤੋ ऽਙ੍ਗਸ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਕਰੋ ऽਪਿ ਨ ਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ
ਜਦ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੱਥ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵਲੋਂ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਖੀਕਰ੍ਤੁਂ ਸੁਦੁਃਖਾਨਿ ਦੁਃਖੀਕਰ੍ਤੁਂ ਸੁਖਾਨਿ ਚ । ਸੁਖੇਨੈਵਾਸ਼ੁ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਨਸੋ ऽਤਿਸ਼ਯਾਨ੍ ਮੁਨੇਃ
ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਸੰਤ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਕ੍ਤੇ ਕਥ੍ਯਮਾਨਾਪਿ ਯਤ੍ਨਤਃ । ਲਤਾ ਪਰਸ਼ੁਕृਤ੍ਤੇਵ ਕਥਾ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ ਬਤ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕਹਾਣੀ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਬੇਲ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰਿਤਟਾਰੂਢੇ ਗृਹਸ੍ਥੇਨਾਪਿ ਜਨ੍ਤੁਨਾ । ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾਭ੍ਰਕਨ੍ਦਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦੁਃਖਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਲਗਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਤੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੱਡਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਮਨਸ੍ਯ੍ ਉਲ੍ਲਸਿਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵ ਪੁਰਪਰ੍ਵਤਾਃ । ਆਕਾਸ਼ ਇਵ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ, ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋ ਵਿਲੁਲਿਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਹृਦ੍ਯ੍ ਏਵਾਦ੍ਰਿਪੁਰਾਵਲੀਮ੍ । ਤਨੋਤਿ ਚਲਿਤੋ ऽਮ੍ਭੋਧਿਰ੍ ਵੀਚੀਚਯਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਲੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਚੜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਾਦ੍ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਤਰਙ੍ਗਾਪੀਡਵੀਚਯਃ । ਦੇਹਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਨਸਸ੍ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਰਿਪੁਰਰਾਜਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਙ੍ਕੁਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਪੁष੍ਪਫਲਸ਼੍ਰਿਯਃ । ਮਨਸੋ ऽਸ੍ਯ ਤਥਾ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਭੂਤਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਪੱਤੇ, ਬੇਲਾਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਟਕਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।