ਨ ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਬਰਿਕੋਤ੍ਥੇਯਂ ਮਾਯਾ ਮਨਸਿ ਮੋਹਨੀ । ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਗृਧ੍ਨਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਮ੍ਬਰਿਕਾਃ ਕਿਲ
ਇਹ ਸ਼ਾਂਬਰਿਕ ਦੀ ਉਠੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਮਨ ਵਿਚ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਬਰਿਕ ਲੋਕ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ਨੇਨ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤੇ ऽਰ੍ਥਂ ਨਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ । ਇਤਿ ਸਨ੍ਦੇਹਦੋਲਾਯਾਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਲੁਠਿਤਾ ਵਯਮ੍
ਉਹ ਲੋਕ ਧਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਗਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਝੂਲੇ ਵਿਚ ਝੂਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਸਭਾਯਾਮ੍ ਅਵਸਂ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਅਹਂ ਰਾਮ ਤਦਾ ਕਿਲ । ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਤੋ ਦृष੍ਟਂ ਮਯੈਤਨ੍ ਨਾਪ੍ਤਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੂਤਮ੍
ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅਤਿਬਹੁਕਲਨਾਵਿਵਰ੍ਧਿਤਾਙ੍ਗਂ ਨਯ ਨਿਜਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਸ਼ਮਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ । ਸ਼ਮਮ੍ ਉਪਗਮਿਤੇ ਪਰਂ ਸ੍ਵਭਾਵੇ ਪਰਮਮ੍ ਉਪੈष੍ਯਸਿ ਪਾਵਨਂ ਪਦਂ ਤਤ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਜੋ ਹਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ।
ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦ੍ ਆਦੌ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਪਦਪਾਤਿਨੀ । ਕਲਨਾਪਦਮ੍ ਆਸਾਦ੍ਯ ਕਲਙ੍ਕਕਲਨਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਚਿੱਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੈ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਡਿਗ ਕੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੇ ਉਥੋਂ impurity ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਅਸਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਏਵ ਵਿਮੋਹੇषੁ ਰਾਮੈਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਘਨੇषੁ ਤੁਚ੍ਛਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਰਾਯ ਪਰਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਹਾਂ ਰਾਮਾ, ਝੂਠੀਆਂ ਭੁਲਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੂੜੀਆਂ ਭੁਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਣਮੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਮ੍ਲਾਨਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਦੁਃਖਂ ਦੋषਸਹਸ੍ਰੇਣ ਵੇਤਾਲਮ੍ ਇਵ ਬਾਲਕਃ
ਮਨ ਦੀ ਝੂਠੀ ਚਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਹੁਤ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵੈਤਾਲ ਨਾਲ।
ਸਦ੍ ਏਵ ਹਿ ਮਹਾਦੁਃਖਮ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਨਿष੍ਕਲਙ੍ਕਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰਮ੍ ਇਵਾਰ੍ਕਰੁਕ੍
ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਝੂਠ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਯਦ੍ ਅਭ੍ਯਾਸ਼ਤਾਂ ਦੂਰਮ੍ ਅਭ੍ਯਾਸ਼ਂ ਦੂਰਤਾਂ ਨਯਤ੍ । ਮਨੋ ਵਲ੍ਗਤਿ ਭੂਤੇषੁ ਬਾਲੋ ਬਾਲਖਗੇष੍ਵ੍ ਇਵ
ਮਨ ਨੇੜੇ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੇ ਦੂਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਡਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਵੇਂ ਪੰਛਿਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਅਭਯਂ ਭਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਸ੍ਯ ਚੇਤਸੋ ਵਾਸਨਾਵਤਃ । ਦੂਰਤੋ ਮੁਗ੍ਧਪਾਨ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਣੁਰ੍ ਯਾਤਿ ਪਿਸ਼ਾਚਤਾਮ੍
ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਾਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਡਰ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਡਰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰੋਂ ਭਟਕਦੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਪਿਸਾਚ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ਙ੍ਕਤੇ ਮਿਤ੍ਰੇ ਕਲਙ੍ਕਮਲਿਨਂ ਮਨਃ । ਮਦਾਵਿष੍ਟਮਤਿਰ੍ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਭ੍ਰਮਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਭੂਤਲਮ੍
ਜਦ ਮਨ ਵਿਚ ਮੈਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਿਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵੈਰ ਦੀ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੋਚ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਯਾਕੁਲੇ ਹਿ ਮਨਸਿ ਸ਼ਸ਼ਿਨੋ ਜਾਯਤੇ ऽਸ਼ਨਿਃ । ਅਮृਤਂ ਵਿषਭਾਵੇਨ ਭੁਕ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਵਿषਕ੍ਰਿਯਾਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਸਮਝ ਕੇ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰਪਤ੍ਤਨਨਿਰ੍ਮਾਣਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਇਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਵਾਸਨਾਵਲਿਤਂ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਜ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਝੂਠੇ ਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਤਜਰਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੋਹੈਕਕਾਰਣਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ ਮਨਸੋ ਵਾਸਨੋਲ੍ਬਣਾ । ਉਤ੍ਖਾਤਵ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਮੂਲਚ੍ਛੇਦੇਨ ਚੈਵ ਸਾ
ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਮਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਵਾਸਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਨਾਵਾਗੁਰਾਕृष੍ਟੋ ਮਨੋਹਰਿਣਕੋ ਨृਣਾਮ੍ । ਪਰਾਂ ਵਿਵਸ਼ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸਂਸਾਰਵਨਗੁਲ੍ਮਕੇ
ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੇਨੋਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵਿਚਾਰੇਣ ਜੀਵਸ੍ਯ ਜ੍ਞੇਨ ਵਾਸਨਾ । ਨਿਰਭ੍ਰਸ੍ਯੇਵ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਲੋਕੋ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ ਤ੍ਵਂ ਮਨ ਏਵੇਦਂ ਨਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨ ਦੇਹਕਮ੍ । ਜਡੋ ਦੇਹੋ ਮਨਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਨ ਜਡਂ ਨਾਜਡਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਮੂਰਖ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ ਕृਤਂ ਮਨਸਾ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਕृਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ । ਯਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਨਸਾ ਰਾਮ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ
ਰਾਮਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚਮੁਚ ਕੀਤਾ ਸਮਝੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਚਮੁਚ ਛੱਡਿਆ ਸਮਝੋ।
ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਜਗਤ੍ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਮਨਃ ਪਰ੍ਵਤਮਣ੍ਡਲਮ੍ । ਮਨੋ ਵ੍ਯੋਮ ਮਨੋ ਭੂਮਿਰ੍ ਮਨੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਮਨੋ ਮਹਾਨ੍
ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਪਰਬਤ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤੱਤ—all ਮਨ ਹੀ ਹਨ।
ਮਨੋ ਯਦਿ ਪਦਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਤਦ੍ਭਾਵੇਨ ਨ ਯੋਜਯੇਤ੍ । ਤਤਸ੍ ਸੂਰ੍ਯਾਦਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਏਤੇ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਃ ਕਦਾਚਨ
ਜੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ।
ਮਨੋ ਮੋਹਮ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮੂਢ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਸ਼ਰੀਰੇ ਮੋਹਮ੍ ਆਪਨ੍ਨੇ ਨ ਸ਼ਵੇ ਮੂਢ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਜਦ ਭਟਕਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਸਰੀਰ ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ।
ਮਨਃ ਪਸ਼੍ਯਦ੍ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿ ਸ਼ृਣ੍ਵਚ੍ ਸ਼੍ਰਵਣਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਤ੍ਵਗ੍ਭਾਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ ਏਤਿ ਘ੍ਰਾਣਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ਼ਿਙ੍ਘਨਾਤ੍
ਮਨ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲੈ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਦੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਝ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਨਾਦ੍ ਰਸਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ਵ੍ ਅਤ੍ਰ ਵृਤ੍ਤਿषੁ । ਨਾਟਕੇ ਨਟਵਦ੍ ਦੇਹੇ ਮਨ ਏਵਾਭਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜਦ ਮਨ ਰਸ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੱਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ।
ਲਘੁ ਦੀਰ੍ਘਂ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤਾਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਕਟੁਤਾਂ ਨਯਤਿ ਸ੍ਵਾਦੁ ਰਿਪੁਂ ਨਯਤਿ ਮਿਤ੍ਰਤਾਮ੍
ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਜੂਦ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਠੇ ਨੂੰ ਕੜਵੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ऽਸ੍ਯ ਚੇਤਸੋ ਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਤਿਨਃ । ਤਤ੍ ਸਦ੍ ਏਵ ਹਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨੁਭਵਾਦ੍ ਇਹ
ਇਸ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਜ਼ੁਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਰ੍ਥਲਿਤਚੇਤਸਃ । ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਾਰ੍षਿਕੀ
ਸਿਰਫ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰੀਚੰਦ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਹੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ।
ਚਿਤ੍ਤਾਨੁਭਾਵਵਸ਼ਤੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਗਤਂ ਯੁਗਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ੍ਯ ਵੈਰਿਞ੍ਚਪੁਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਰ੍ਤਿਨਃ
ਮਨ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਦੁਮਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਹੀ ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮਨੋਜ੍ਞਯਾ ਮਨੋਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸੁਖਤਾਂ ਯਾਤਿ ਰੌਰਵਮ੍ । ਪ੍ਰਾਤਃਪ੍ਰਾਪ੍ਯਸ੍ਵਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਸੁਬਦ੍ਧਸ੍ਯੇਵ ਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਰਸਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵੀ ਸੁਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਜਿਤੇ ਮਨਸਿ ਸਰ੍ਵੈਵ ਵਿਜਿਤੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਵਲੀ । ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਚ ਯਥਾ ਤਨ੍ਤੌ ਦਗ੍ਧੇ ਸੌਕ੍ਤਿਕਮਾਲਿਕਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਡੋਰੀ ਸੜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੋਤੀ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਯਾ ਸ੍ਵਚ੍ਛਰੂਪਯਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਯਾ । ਸਮਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਿਭੂਤਯਾ
ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੀ ਬੜੀ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਗਵਾਹੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਬਦਲੇ, ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।