ਯੈषਾ ਹਿ ਮਾਨਸੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਇष੍ਟਾਨਿष੍ਟਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੀ । ਅਨਯੇਦਂ ਮੁਧਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਘੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯੈषਾ ਦੁਰਨ੍ਤੈषਾ ਦੁਃਖਾਯੈषਾ ਹਿ ਵਰ੍ਧਤੇ । ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਯਮਾਨੈषਾ ਤਨੋਤੀਦਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠੀ ਦੁਨੀਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏषਾ ਕੁਡ੍ਯਵਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਂ ਤੁषਾਰਮ੍ ਅਨਲਂ ਯਥਾ । ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ
ਇਸ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਦ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਰਮ੍ਭਮਨ੍ਥਰਂ ਸਦ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕਲ੍ਪਿਤਂ ਜਗਦ੍ ਆਭੋਗਿ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਵੈਤਯਾ
ਇਹ ਦੁਨੀਆ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਚੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ।
ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਕਰ੍ਤृਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਜਗਤਾਮ੍ ਆਕੁਲਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪਿਞ੍ਛਕਤਾਮ੍ ਇਵ
ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਸਿਰਫ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਦਾ ਪੰਖ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।
ਲਯਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤ੍ਵਂ ਨਯ ਰਾਮ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ । ਯਥਾ ਹਿਮਸ਼ਿਲਾਯਾਸ੍ ਤੁ ਤਪਨਾਦ੍ ਦਿਵਸਾਧਿਪਃ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਹਿਮ ਦੀ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਹਿਮਾਭਾਵਾਰ੍ਥਿਨੋ ऽਰ੍ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵੋਦਯੇਨ ਹਿਤਂ ਯਥਾ । ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਮਨੋਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਿਨੋ ऽਰ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਹਿਮ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾ ਹਿ ਵਿਤਤਾਨਰ੍ਥਦੁਰ੍ਗਮਾ । ਨਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਕਲਣਂ ਸ਼ਾਮ੍ਬਰੀ ਹੇਮ ਵਰ੍षਤਿ
ਅਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਠੱਗੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵਿਨਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਚੈਤਾਂ ਮਨ ਏਵ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਮਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਵਧਂ ਨਾਮ ਨਾਟਕਂ ਪਰਿਨृਤ੍ਯਤਿ
ਮਨ ਆਪਣਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਨਾਟਕ ਨੱਚਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਈਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚੇਤਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਕੇਵਲਮ੍ । ਨ ਹਿ ਜਾਨਾਤਿ ਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਬਿਨਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਦਸ਼ਾਮ੍ ਇਦਮ੍ । ਮਨਸ੍ ਸਂਸਾਧਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਨਾਤ੍ਰੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ।
ਸ੍ਵਂ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਵੇਕੋਪਹਿਤਂ ਮਨਃ । ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ ਆਰਮ੍ਭਿ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਵਬੋਧਨਮ੍
ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਹੋਦਯੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਮਹੋਤ੍ਪਾਤੋ ऽਸ੍ਯ ਤੂਦਯਃ । ਮਨੋਨਾਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਤ੍ਵਂ ਕੁਰੁ ਮਾ ਮਨਸੋ ਜਵੇ
ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਵੱਡਾ ਜਾਗਣਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੈ; ਤੂੰ ਮਨ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ, ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕਰ।
ਅਵਿਰਲਸੁਖਦੁਃਖਵृਕ੍ਸ਼षਣ੍ਡੇ ਵਿषਮਕृਤਾਨ੍ਤਮਹੋਰਗੇ ਵਨੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ । ਪ੍ਰਭੁਰ੍ ਇਦਮ੍ ਅਖਿਲੇ ਵਿਵੇਕਹੀਨਂ ਸੁਭਗ ਮਨੋ ਮਹਦ੍ ਆਪਦੇਕਹੇਤੁਃ
ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡਰ ਹੈ, ਮਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਅਥ ਮੁਨੌ ਦਿਵਸੋ ਜਗਾਮ ਸਾਯਨ੍ਤਨਾਯ ਵਿਧਯੇ ऽਸ੍ਤਮ੍ ਇਨੋ ਜਗਾਮ । ਸ੍ਨਾਤੁਂ ਸਭਾ ਕृਤਨਮਸ੍ਕਰਣਾ ਜਗਾਮ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕ੍ਸ਼ਯੇ ਰਵਿਕਰੈਸ਼੍ ਚ ਸਹਾਜਗਾਮ
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਪਰਸ੍ਮਾਦ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤਃ ਕਣੋ ਲੋਲ ਇਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍ । ਸ੍ਫਾਰਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਭੁਵਨਂ ਤਨੋਤੀਦਮ੍ ਇਤਸ੍ ਤਤਃ
ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫੈਲ ਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਦੀਰ੍ਘੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨਯਤਿ ਖਰ੍ਵਤਾਮ੍ । ਸ੍ਵਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਅਲਂ ਸ੍ਵਂ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਇਹ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਂਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਪਿ ਯਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਭਾਵਨਯੈਵ ਤਤ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਯੈਵਾਸ਼ੁ ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਅਦ੍ਰੀਨ੍ਦ੍ਰਭਾਸੁਰਮ੍
ਮਨ ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼, ਚਾਹੇ ਇਕ ਹਥੇਲੀ ਜਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਲਬ੍ਧਪ੍ਰਤਿष੍ਠਂ ਪਰਮਾਤ੍ ਪਦਾਦ੍ ਉਲ੍ਲਸਿਤਂ ਮਨਃ । ਨਿਮੇषੇਣੈਵ ਸਂਸਾਰਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਨ ਕਰੋਤਿ ਚ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਾਸ੍ਨੁ ਚਰਿष੍ਣੁ ਚ । ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਾਢ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਏਤਦ੍ ਉਪਾਗਤਮ੍
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਪਰ੍ਯਾਕੁਲੀਕृਤਮ੍ । ਭਾਵਾਦ੍ ਭਾਵਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਲੋਲਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਟਵਨ੍ ਮਨਃ
ਦੇਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਤਬ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸਦ੍ ਅਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਤ੍ਤਾਂ ਚਾਸਨ੍ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਤਾਦृਸ਼ਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਚਾਦਤ੍ਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਿ ਭਾਵਿਤਮ੍
ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੋਚੇ ਹੋਏ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ਆਦਤ੍ਤੇ ਯਥੈਵ ਚਪਲਂ ਮਨਃ । ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯਤਤੇ ਸਦਾ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਚਲ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅਣਢੱਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚਿਤ੍ਤਸਮੀਹਿਤਮ੍ ਅਲਂ ਫਲਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ਲਤਾ ਕਾਲੇ ਸਿਕ੍ਤੇਵ ਤਾਦृਸ਼ਮ੍
ਫਿਰ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ 'ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਂ ਕ੍ਰੀਡਨਕਸ਼੍ਰੇਣੀਂ ਯਥਾ ਪਙ੍ਕਾਦ੍ ਗृਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਃ । ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਮਨੋ ਰਾਮ ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿਚ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਮਨ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਿਸ਼ੁਜਨਕ੍ਰੀਡਾਮृਦੂਦ੍ਗਾਰਲਵੇष੍ਵ੍ ਅਤਃ । ਕਿਮ੍ ਏਕਂ ਤਤ੍ਪਦਾਰ੍ਥੇषੁ ਰੂਪਂ ਜਗਤਿ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?
ਕਰੋਤ੍ਯ੍ ऋਤੁਕਰਃ ਕਾਲੋ ਯਥਾ ਰੂਪਾਨ੍ਯਤਾਂ ਤਰੋਃ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਤੇषਾਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਹ
ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਮਨੋਰਥੇ ਤਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨਾਸੁ ਚ । ਗੋष੍ਪਦਂ ਯੋਜਨਵ੍ਯੂਹਸ੍ ਸ੍ਵਾਸੁ ਲੀਲਾਸੁ ਚੇਤਸਃ
ਕਲਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਛਾਪ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨ ਜਿਤਨਾ ਵੱਡਾ ਝੀਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਂ ਕ੍ਸ਼ਣੀਕਰੋਤ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨਯਤਿ ਕਲ੍ਪਤਾਮ੍ । ਮਨਸ੍ ਤਦਾਯਤ੍ਤਮ੍ ਅਤੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਹ ਮਨ ਕਲਪ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲ ਨੂੰ ਕਲਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਤੀਵ੍ਰਮਨ੍ਦਤ੍ਵਸਂਵੇਗਾਦ੍ ਬਹੁਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਭੇਦਤਃ । ਵਿਲਮ੍ਬਤੇ ਨ ਚ ਚਿਰਂ ਨ ਚ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ
ਕਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਤਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉੱਦਮ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ, ਮਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ।