ਜਾਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਯਾਤਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਮਰਦਾ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤਪਸ੍ ਤੀਵ੍ਰੋ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਯਾ ਯਥਾ । ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯੇਣਾਵਿਚਿਤ੍ਰੋ ऽਪਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੀਬਰ ਗਰਮੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਜਨਨਂ ਮਰਣਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਵਿਨਾ ਕਲਨਾਰ੍ਥਤਃ
ਕਰਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਟਿਕਾਅ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਨ ਲੋਭੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਤृष੍ਣਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਃ । ਕ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਲੋਭਸ੍ ਤृष੍ਣਾ ਮੋਹੋ ऽਥਵਾ ਕੁਤਃ
ਨਾ ਲੋਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ; ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੋਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕਲਨਾਕ੍ਰਮਃ । ਹੇਮਾਙ੍ਗਦਤਯੇਵਾਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੋਦੇਤਿ ਮਨਸ੍ਤਯਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਮਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦ੍ ਰਾਮ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਏਵਾਸ਼ੁ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਆਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਬਨ੍ਧੁਤਾਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਜਾਂ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਯੇਨਾਤ੍ਮਨਾਜ੍ਞੇਨ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਗਗਨੇਨੇਵ ਜੀਵਤਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕृਤਾ
ਜੋ ਆਤਮਾ ਚਿੱਤ-ਮਈ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਤਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵਾਨਾਤ੍ਮਵਦ੍ ਇਹ ਜੀਵੋ ਜਗਤਿ ਰਾਜਤੇ । ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟੇਸ੍ ਸਚ੍ ਚਾਸਚ੍ ਚ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੇ ਦੋ ਚੰਦ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਸੱਚਾ, ਇੱਕ ਝੂਠਾ।
ਮੋਹਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦृਸ਼ੋਰ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਅਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਕ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਬਦ੍ਧਃ ਕ੍ਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਕੁਕਲ੍ਪਨਾ । ਯਸ੍ਯ ਕਾਲ੍ਪਨਿਕਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਸਤ੍ਯਤਃ
ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋ ਯਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਤੇਨ ਕਾਲ੍ਪਨਿਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮ੍ ਇਵ ਪ੍ਰਭੋ
ਮਨ ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਿਥ੍ਯਾਕਾਲ੍ਪਨਿਕੈਵੇਯਂ ਮੂਰ੍ਖਾਣਾਂ ਬਨ੍ਧਕਲ੍ਪਨਾ । ਮਿਥ੍ਯੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਤੇषਾਮ੍ ਇਤਰਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ
ਬੰਧਨ ਦੀ ਸੋਚ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਕਲਨੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ੌ ਸ੍ਮृਤੇ । ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਰਜ੍ਜ੍ਵਹੇਰ੍ ਇਵ ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਮਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਾਗੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦਿਸਮ੍ਮੋਹੋ ਨ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਸਮ੍ਮੋਹੋ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦਿਰ੍ ਅਜ੍ਞਸ੍ਯੈਵਾਸ੍ਤਿ ਰਾਘਵ
ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਭੁੱਲਾਂ ਤੇ ਸੰਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਆਦੌ ਮਨਸ੍ ਤਦਨੁ ਬਨ੍ਧਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਦृष੍ਟੀ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਰਚਨਾ ਭੁਵਨਾਭਿਧਾਨਾ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਇਯਂ ਹਿ ਗਤਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਮ੍ ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਭਵਤਿ ਬਾਲਜਨੋਚਿਤੇਵ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸੋਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਰੰਭਕ ਕ੍ਰਮ, ਆਪਣੀ ਨਿਊਂਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਬਾਲਕਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਕ੍ਰਮਃ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਕਥਯੈਤਨ੍ ਮੇ ਮਨੋਵਰ੍ਣਨਕਾਰਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਕਿਉਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।
ਮੁਗ੍ਧਮੁਗ੍ਧਮਤਿਰ੍ ਬਾਲੋ ਧਾਤ੍ਰੀਂ ਪृਚ੍ਛਤਿ ਰਾਘਵ । ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਣਪਥਾਯਾਤਾਂ ਵਰ੍ਣਯਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮ੍ ਇਤਿ
ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਦਾਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ।'
ਸਾ ਬਾਲਸ੍ਯ ਵਿਨੋਦਾਯ ਧਾਤ੍ਰੀ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਂ ਕਥਯਤਿ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਧੁਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਮ੍
ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਦਾਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਨਗਰੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤਾਰਕਾਃ
ਕਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।
ਦ੍ਵੌ ਨ ਜਾਤੌ ਤਥੈਕਸ਼੍ ਚ ਗਰ੍ਭ ਏਵ ਹਿ ਨ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ਼ੁਭਾਚਾਰਾਸ਼੍ ਸ਼ੁਭਾਕਾਰਾ ਇਤਿ ਭਾਨ੍ਤੀਨ੍ਦਵੋ ਯਥਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਏ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਪੈਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਚੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।
ਅਥਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਮਲਾਭਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਕਦਾ ਸਮਵਾਯਤਃ । ਨਿਰ੍ਬਨ੍ਧਵਃ ਖਿਨ੍ਨਮੁਖਾਸ਼੍ ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚੇਤਸਃ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲਾਭ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਚਿਹਰੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ ਛੂਨ੍ਯਨਗਰਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਗਤਾ ਵਿਕृਤਾਨਨਾਃ । ਗਗਨਾਦ੍ ਇਵ ਸਂਸ਼੍ਲਿष੍ਟਾ ਬੁਧਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਃ
ਉਹ ਉਸ ਸੁੰਨੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਚਿਹਰੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਬੁਧ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਿਰੀषਸੁਕੁਮਾਰਾਙ੍ਗਾਃ ਪृष੍ਠਤੋ ऽਰ੍ਕੇਣ ਤਾਪਿਤਾਃ । ਮਾਰ੍ਗੇ ਗ੍ਲਾਨਿਂ ਗਤਾ ਗ੍ਰੀष੍ਮਤਾਪਾਰ੍ਤ੍ਯਾ ਪਲ੍ਲਵਾ ਇਵ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਸਨ, ਪਿੱਛੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤਕ ਗਏ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ।
ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਮਾਰ੍ਗਸਿਕਤਾਦਗ੍ਧਪਾਦਸਰੋਰੁਹਾਃ । ਹਾ ਤਾਤਾਮ੍ਬੇਤਿ ਸ਼ੋਚਨ੍ਤੋ ਮृਗਾ ਯੂਥਚ੍ਯੁਤਾ ਇਵ
ਤਪਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੌਂਡੇ-ਵਾਂਗ ਪੈਰ ਸੜ ਗਏ। ਉਹ 'ਹਾ ਪਿਤਾ! ਹਾ ਮਾਤਾ!' ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਰ੍ਭਾਗ੍ਰਭਿਨ੍ਨਚਰਣਾਸ੍ ਤਾਪਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਯਃ । ਉਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਦੂਰਮ੍ ਅਧ੍ਵਾਨਂ ਧੂਲਿਧੂਸਰਮੂਰ੍ਤਯਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਰਭਾ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜੋੜ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਰਹੇ।
ਮਞ੍ਜਰੀਜਾਲਜਟਿਲਂ ਫਲਪਲ੍ਲਵਿਤਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਮृਗਪਕ੍ਸ਼ਿਗਣਾਧਾਰਂ ਪ੍ਰਾਪੁਰ੍ ਮਾਰ੍ਗੇ ਤਰੁਤ੍ਰਯਮ੍
ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਣੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵृਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਯੇ ਵृਕ੍ਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਨ ਜਾਤੌ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਬੀਜਮ੍ ਏਵ ਤृਤੀਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਰੋਹਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਯ ਤਰੋਰ੍ ਅਧਃ । ਪਾਰਿਜਾਤਤਲੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਸ਼ਕ੍ਰਾਨਿਲਯਮਾ ਇਵ
ਥਕ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਛਾਂ ਹੇਠ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਅਸਮਾਨੀ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਣ।
ਫਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਮृਤਸृष੍ਟਾਨਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਚ ਤਦ੍ਰਸਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਗੁਲੁਚ੍ਛਕੈਰ੍ ਮਾਲਾਸ਼੍ ਚਿਰਂ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਤੇ ਯਯੁਃ
ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਫਲ ਖਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀਤਾ, ਗੁਲੁਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।