ਪਿਞ੍ਛਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪਯਸ੍ਯ੍ ਆਵਰ੍ਤਧੀਰ੍ ਯਥਾ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਕਲਾਮਾਤ੍ਰਂ ਮਨੋ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨਸੋ ਰੂਪਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਸੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਦ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮ
ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਵਿਆ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਇਦਂ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਜਃ । ਮਨਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਮੋਹਃ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍
‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਚ੍ ਚੈਤਨ੍ਮਨਨਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ ਸਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਇਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝੋ।
ਮਨਸ੍ਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਜ੍ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇਨ ਤੇਨੈਵਾਨ੍ਯੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਾਦਯਸ਼੍ ਚ ਯੇ । ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍
ਜੋ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ, ਹੱਦ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਰੂਪ ਆਦਿ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਯਥਾਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਥਾ ਤਥੈਵ ਭਵਤਿ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਕਿਲੈਨ੍ਦਵਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਚਾਂਦ ਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਵਿਮਲੇ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਹਾਮ੍ਭਸਿ । ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਂ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਯਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ, ਸੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਚਿਤਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਵਰ੍ਤਤੇ ਸਦਾ । ਕਲ੍ਲੋਲੋਰ੍ਮਿਤਰਙ੍ਗੋਘੈਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਲਾਟਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤੈਵ ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਪਰੇ ਨਾਨਾਤਰਙ੍ਗੇ ऽਬ੍ਧੌ ਕਲ੍ਪਨੇਵ ਜਲੇਤਰਾ
ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਯਾਤਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਮਰਦਾ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤਪਸ੍ ਤੀਵ੍ਰੋ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਯਾ ਯਥਾ । ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯੇਣਾਵਿਚਿਤ੍ਰੋ ऽਪਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੀਬਰ ਗਰਮੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਜਨਨਂ ਮਰਣਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਵਿਨਾ ਕਲਨਾਰ੍ਥਤਃ
ਕਰਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਟਿਕਾਅ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਨ ਲੋਭੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਤृष੍ਣਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਃ । ਕ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਲੋਭਸ੍ ਤृष੍ਣਾ ਮੋਹੋ ऽਥਵਾ ਕੁਤਃ
ਨਾ ਲੋਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ; ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੋਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕਲਨਾਕ੍ਰਮਃ । ਹੇਮਾਙ੍ਗਦਤਯੇਵਾਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੋਦੇਤਿ ਮਨਸ੍ਤਯਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਮਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦ੍ ਰਾਮ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਏਵਾਸ਼ੁ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਆਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਬਨ੍ਧੁਤਾਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਜਾਂ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਯੇਨਾਤ੍ਮਨਾਜ੍ਞੇਨ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਗਗਨੇਨੇਵ ਜੀਵਤਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕृਤਾ
ਜੋ ਆਤਮਾ ਚਿੱਤ-ਮਈ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਤਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵਾਨਾਤ੍ਮਵਦ੍ ਇਹ ਜੀਵੋ ਜਗਤਿ ਰਾਜਤੇ । ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟੇਸ੍ ਸਚ੍ ਚਾਸਚ੍ ਚ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੇ ਦੋ ਚੰਦ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਸੱਚਾ, ਇੱਕ ਝੂਠਾ।
ਮੋਹਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦृਸ਼ੋਰ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਅਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਕ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਬਦ੍ਧਃ ਕ੍ਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਕੁਕਲ੍ਪਨਾ । ਯਸ੍ਯ ਕਾਲ੍ਪਨਿਕਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਸਤ੍ਯਤਃ
ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ।
ਮਨੋ ਯਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਯਾਤਿ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਤੇਨ ਕਾਲ੍ਪਨਿਕੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਃ ਕਥਮ੍ ਇਵ ਪ੍ਰਭੋ
ਮਨ ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਿਥ੍ਯਾਕਾਲ੍ਪਨਿਕੈਵੇਯਂ ਮੂਰ੍ਖਾਣਾਂ ਬਨ੍ਧਕਲ੍ਪਨਾ । ਮਿਥ੍ਯੈਵਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾ ਤੇषਾਮ੍ ਇਤਰਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ
ਬੰਧਨ ਦੀ ਸੋਚ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਕਲਨੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਦृਸ਼ੌ ਸ੍ਮृਤੇ । ਵਸ੍ਤੁਤਸ੍ ਤੁ ਨ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ऽਸ੍ਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਅਵਸ੍ਤੁਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਰਜ੍ਜ੍ਵਹੇਰ੍ ਇਵ ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਮਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਾਗੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦਿਸਮ੍ਮੋਹੋ ਨ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਸਮ੍ਮੋਹੋ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਦਿਰ੍ ਅਜ੍ਞਸ੍ਯੈਵਾਸ੍ਤਿ ਰਾਘਵ
ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਭੁੱਲਾਂ ਤੇ ਸੰਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਆਦੌ ਮਨਸ੍ ਤਦਨੁ ਬਨ੍ਧਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਦृष੍ਟੀ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਰਚਨਾ ਭੁਵਨਾਭਿਧਾਨਾ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਇਯਂ ਹਿ ਗਤਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਮ੍ ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾ ਭਵਤਿ ਬਾਲਜਨੋਚਿਤੇਵ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸੋਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਰੰਭਕ ਕ੍ਰਮ, ਆਪਣੀ ਨਿਊਂਹ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਬਾਲਕਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਕ੍ਰਮਃ । ਕ੍ਰਮੇਣ ਕਥਯੈਤਨ੍ ਮੇ ਮਨੋਵਰ੍ਣਨਕਾਰਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਕਿਉਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।
ਮੁਗ੍ਧਮੁਗ੍ਧਮਤਿਰ੍ ਬਾਲੋ ਧਾਤ੍ਰੀਂ ਪृਚ੍ਛਤਿ ਰਾਘਵ । ਕਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰ੍ਣਪਥਾਯਾਤਾਂ ਵਰ੍ਣਯਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਮ੍ ਇਤਿ
ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਦਾਈ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ।'
ਸਾ ਬਾਲਸ੍ਯ ਵਿਨੋਦਾਯ ਧਾਤ੍ਰੀ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਮਤੇ । ਆਖ੍ਯਾਯਿਕਾਂ ਕਥਯਤਿ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਧੁਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਮ੍
ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਦਾਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਨਗਰੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨੀਵੋਜ੍ਜ੍ਵਲਤਾਰਕਾਃ
ਕਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।