ਦ੍ਰਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਥਾਮ੍ਭਸ੍ਸੁ ਤੇਜਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾਨਲੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਥਾਕਾਸ਼ੇ ਭਾਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਭਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੇਜ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦਸ਼ਦਿਗ੍ਗਤਾ । ਨਾਸ਼ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯੇषੁ ਸ਼ੋਕਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਸ਼ੋਕਿषੁ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮੁਦਿਤੇ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਹਾਭਟੇ । ਸਰ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਗਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਹਾਰਿਤਾ
ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਫਲਪੁष੍ਪਲਤਾਪਤ੍ਤ੍ਰਸ਼ਾਖਾਵਿਟਪਪਰ੍ਵਵਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਬੀਜੇ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਬੇਲਾਂ, ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਯੋਃ । ਜੀਵੇਤਰਾਭਿਧਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ—ਜੋ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਰੁਲਤਾਗੁਲ੍ਮਜਾਲਪਲ੍ਲਵਸ਼ਾਲਯਃ । ਯਥਰ੍ਤੌ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜੀਵੇਹਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਗੁੱਛੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਯੁਪ੍ਤਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਕੁਸੁਮਾ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਦੇਸ਼ਵਿਧਿਭੇਦਤਃ । ਯਥਾ ਦਦਾਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਲੋਕਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ ਤੁ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਲਾਦ੍ ਇਵ ਸ਼ਾਲਯਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਤਾਕਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਨਾਮਾਵਿਜ੍ਞਾਤਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਚ ਜਗਦਾਸ਼ਾਸ਼੍ ਚ ਰਾਘਵ
ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਿੱਤ; ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ।
ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ਰਾਮ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਮਹਾਵਪੁਃ । ਯਨ੍ ਮਨਾਙ੍ਮਨਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਞ੍ਛਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪਯਸ੍ਯ੍ ਆਵਰ੍ਤਧੀਰ੍ ਯਥਾ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਕਲਾਮਾਤ੍ਰਂ ਮਨੋ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨਸੋ ਰੂਪਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਸੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਦ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮ
ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਵਿਆ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਇਦਂ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਜਃ । ਮਨਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਮੋਹਃ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍
‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਚ੍ ਚੈਤਨ੍ਮਨਨਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ ਸਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਇਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝੋ।
ਮਨਸ੍ਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਜ੍ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇਨ ਤੇਨੈਵਾਨ੍ਯੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਾਦਯਸ਼੍ ਚ ਯੇ । ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍
ਜੋ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ, ਹੱਦ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਰੂਪ ਆਦਿ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਯਥਾਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਥਾ ਤਥੈਵ ਭਵਤਿ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਕਿਲੈਨ੍ਦਵਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਚਾਂਦ ਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਵਿਮਲੇ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਹਾਮ੍ਭਸਿ । ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਂ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਯਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ, ਸੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਚਿਤਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਵਰ੍ਤਤੇ ਸਦਾ । ਕਲ੍ਲੋਲੋਰ੍ਮਿਤਰਙ੍ਗੋਘੈਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਲਾਟਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤੈਵ ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਪਰੇ ਨਾਨਾਤਰਙ੍ਗੇ ऽਬ੍ਧੌ ਕਲ੍ਪਨੇਵ ਜਲੇਤਰਾ
ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਯਾਤਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਮਰਦਾ, ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਤਪਸ੍ ਤੀਵ੍ਰੋ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਯਾ ਯਥਾ । ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯੇਣਾਵਿਚਿਤ੍ਰੋ ऽਪਿ ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤੀਬਰ ਗਰਮੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਜਨਨਂ ਮਰਣਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਨਾਨ੍ਯੋ ऽਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਵਿਨਾ ਕਲਨਾਰ੍ਥਤਃ
ਕਰਨ, ਕਰਮ, ਕਰਤਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਟਿਕਾਅ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਹੈ।
ਨ ਲੋਭੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਮੋਹੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਤृष੍ਣਾਸ੍ਤਿ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਃ । ਕ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਲੋਭਸ੍ ਤृष੍ਣਾ ਮੋਹੋ ऽਥਵਾ ਕੁਤਃ
ਨਾ ਲੋਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ; ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੋਭ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਆਤ੍ਮੈਵੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮੈਵ ਕਲਨਾਕ੍ਰਮਃ । ਹੇਮਾਙ੍ਗਦਤਯੇਵਾਯਮ੍ ਆਤ੍ਮੋਦੇਤਿ ਮਨਸ੍ਤਯਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਮਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਦ੍ ਰਾਮ ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜੀਵ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤ ਏਵਾਸ਼ੁ ਬਨ੍ਧੁਰ੍ ਆਯਾਤ੍ਯ੍ ਅਬਨ੍ਧੁਤਾਮ੍
ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਜਾਂ ਜੀਵ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਯੇਨਾਤ੍ਮਨਾਜ੍ਞੇਨ ਸ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਗਗਨੇਨੇਵ ਜੀਵਤਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕृਤਾ
ਜੋ ਆਤਮਾ ਚਿੱਤ-ਮਈ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਤਾ ਨੂੰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਣ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵਾਨਾਤ੍ਮਵਦ੍ ਇਹ ਜੀਵੋ ਜਗਤਿ ਰਾਜਤੇ । ਦ੍ਵੀਨ੍ਦੁਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਦੁਰ੍ਦृष੍ਟੇਸ੍ ਸਚ੍ ਚਾਸਚ੍ ਚ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਥੇ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੇ ਦੋ ਚੰਦ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਸੱਚਾ, ਇੱਕ ਝੂਠਾ।
ਮੋਹਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦृਸ਼ੋਰ੍ ਏਤਯੋਰ੍ ਅਤ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ । ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਸ਼੍ ਚੈਵ ਕ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਬਦ੍ਧਃ ਕ੍ਵ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਭਟਕਾਵੇ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਆਤਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਿਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧੋ ऽਸ੍ਤੀਤਿ ਕੁਕਲ੍ਪਨਾ । ਯਸ੍ਯ ਕਾਲ੍ਪਨਿਕਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥ੍ਯਾ ਨ ਸਤ੍ਯਤਃ
ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਬੰਧਨ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਨਹੀਂ।