ਚਿਰਪਾਲਨਯਾ ਚੇਤਸ਼੍ ਚਿਰਭਾਵਨਯਾ ਤਥਾ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨ ਭੂਯਃ ਪਰਿਸ਼ੋਚਤਿ
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਿਆਜ਼ਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਃਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਦੁਃਖਾਨਿ ਗਿਰਿਕੂਟਵਤ੍ । ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਹਿਮਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿਮ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦ੍ਯਯਾ ਵਰਮਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਞ੍ਜਾਤਯਾ ਪਾਲ੍ਯਂ ਵਾਸਨਯਾ ਮਨੋ ਹਿ ਮੁਨਿਵਨ੍ ਮੌਨੇਨ ਰਾਗਾਦਿषੁ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਾਵਨਪਾਵਨਂ ਪਦਮ੍ ਅਜਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ਯਤ੍ਸਂਸ੍ਥੇਨ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਰ੍ ਅਲਂ ਪੁਂਸਾ ਮਹਾਪਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਜੀਵਨ ਭਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਰੋਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੰਡੀ, ਅਜਨਮਾ ਹਾਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਉਪਾਯਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ । ਅਤਨ੍ਮਯਂ ਤਨ੍ਮਯਂ ਚ ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਸਾਗਰਾਦ੍ ਇਵ
ਇਹ ਮਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਨੋ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਹ ਨ ਚੇਤਰਤ੍ । ਜਲਸਾਮਾਨ੍ਯਬੁਦ੍ਧੀਨਾਮ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਕਃ
ਜੋ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰਾਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਨੋ ਰਾਮਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਕਾਰਣਮ੍ । ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ऽਮ੍ਬੁਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤਾਮ੍ਬੁਤਰਙ੍ਗਯੋਃ
ਰਾਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਭਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਧਿਯਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਕੇਵਲਮ੍ । ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕृਤੋ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਹੀ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਤਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ ਅਟੱਲ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਯੈਵ ਤਸ੍ਮੈ ਹਿ ਰੋਚਤੇ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਾਮ੍ ਏਵ ਵਿਤਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਗਃ
ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰਾਮ ਸ਼ਰੀਰੇष੍ਵ੍ ਅਭਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਵਾਤੇषੁ ਜਡਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥੋਪਲੇ
ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ; ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜ-ਸ਼ਕਤੀ।
ਦ੍ਰਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਥਾਮ੍ਭਸ੍ਸੁ ਤੇਜਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾਨਲੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਥਾਕਾਸ਼ੇ ਭਾਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਭਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੇਜ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦਸ਼ਦਿਗ੍ਗਤਾ । ਨਾਸ਼ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯੇषੁ ਸ਼ੋਕਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਸ਼ੋਕਿषੁ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮੁਦਿਤੇ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਹਾਭਟੇ । ਸਰ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਗਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਹਾਰਿਤਾ
ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਫਲਪੁष੍ਪਲਤਾਪਤ੍ਤ੍ਰਸ਼ਾਖਾਵਿਟਪਪਰ੍ਵਵਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਬੀਜੇ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਬੇਲਾਂ, ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਯੋਃ । ਜੀਵੇਤਰਾਭਿਧਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ—ਜੋ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਰੁਲਤਾਗੁਲ੍ਮਜਾਲਪਲ੍ਲਵਸ਼ਾਲਯਃ । ਯਥਰ੍ਤੌ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜੀਵੇਹਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਗੁੱਛੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਯੁਪ੍ਤਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਕੁਸੁਮਾ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਦੇਸ਼ਵਿਧਿਭੇਦਤਃ । ਯਥਾ ਦਦਾਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਲੋਕਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ ਤੁ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਲਾਦ੍ ਇਵ ਸ਼ਾਲਯਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਤਾਕਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਨਾਮਾਵਿਜ੍ਞਾਤਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਚ ਜਗਦਾਸ਼ਾਸ਼੍ ਚ ਰਾਘਵ
ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਿੱਤ; ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ।
ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ਰਾਮ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਮਹਾਵਪੁਃ । ਯਨ੍ ਮਨਾਙ੍ਮਨਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਞ੍ਛਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਯਥਾ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਪਯਸ੍ਯ੍ ਆਵਰ੍ਤਧੀਰ੍ ਯਥਾ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਕਲਾਮਾਤ੍ਰਂ ਮਨੋ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਦਾ ਹਿਲਣਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਤੇ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨਸੋ ਰੂਪਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਮਨਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਸੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਦ੍ ਅਰਿਨ੍ਦਮ
ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਿਵਿਆ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
ਇਦਂ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਜਃ । ਮਨਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਮੋਹਃ ਪਰਮਕਾਰਣਮ੍
‘ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ’ — ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁਲ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਚ੍ ਚੈਤਨ੍ਮਨਨਤਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ ਸਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਤਾਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਇਕ ਹੀ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝੋ।
ਮਨਸ੍ਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਨਾਮ ਯਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਤਜ੍ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇਨ ਤੇਨੈਵਾਨ੍ਯੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਾਦਯਸ਼੍ ਚ ਯੇ । ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤਾਨ੍
ਜੋ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ, ਹੱਦ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਰੂਪ ਆਦਿ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਯਥਾ ਯਥਾਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਤਥਾ ਤਥੈਵ ਭਵਤਿ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਕਿਲੈਨ੍ਦਵਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਚਾਂਦ ਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਵਿਮਲੇ ਯਥਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਹਾਮ੍ਭਸਿ । ਸਂਸਾਰਕਾਰਣਂ ਜੀਵਸ੍ ਤਥਾਯਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ, ਸੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਚਿਤਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਵਰ੍ਤਤੇ ਸਦਾ । ਕਲ੍ਲੋਲੋਰ੍ਮਿਤਰਙ੍ਗੋਘੈਰ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਲਮ੍ ਇਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਰਾਮਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਉਲਾਟਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਭ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤੈਵ ਨਾਮਰੂਪਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਪਰੇ ਨਾਨਾਤਰਙ੍ਗੇ ऽਬ੍ਧੌ ਕਲ੍ਪਨੇਵ ਜਲੇਤਰਾ
ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸਤ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਤੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।