ਯਦ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਾਨਿ ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਿਮ੍ ਅਗ੍ਰਤਃ । ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਨਾਰ੍ਥੇਚ੍ਛਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍
ਜਦ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰਹਸ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਪੁਂਸਃ ਪਰਿਵਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਕृਤਿਤ੍ਵਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ ਪਰਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍
ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ, ਮਨ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪ੍ਰਹਾਰੌਘੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਹਰਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਤ੍ਕੁਕਲ੍ਪਨਾਘਾਤੈਃ ਪ੍ਰਹਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਲਾਯਤੇ ਯਤ੍ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਹਰਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਪ੍ਰਹਾਰੇਭ੍ਯਸ੍ ਤਨ੍ ਮਨਃ ਪ੍ਰਪਲਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਹਰਤਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਯੇਚ੍ਛਯਾ । ਪਲਾਯਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਅਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵਾਸਨੋਪਤਪ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਨਾਂਸਿ ਹਿ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪਲਾਯਨ੍ਤੇ ਗਨ੍ਤੁਮ੍ ਉਤ੍ਕਾਨਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਿਤਤਂ ਦੁਃਖਂ ਤਤ੍ ਤਨੋਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਮਨਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤਿਖਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮ ਪੁਨਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਲਾਯਤੇ
ਇਹ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਸਨਾਜਾਲੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਨੋ ਲਾਲਾਮਯੈਰ੍ ਵਾਲੈਃ ਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਰ੍ ਯਥਾ
ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਠਾ ਬੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਨਰ੍ਥਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਥਾ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਭਾਵਿ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲੀਲਾਭਿਰ੍ ਇਵਾਰ੍ਭਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਚਲ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਔਖੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਔਖੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਕਾष੍ਠਰਨ੍ਧ੍ਰਸ੍ਥਵृषਣਾਕ੍ਰਮਣਂ ਯਥਾ । ਕੀਲੋਤ੍ਪਾਟੀ ਕਪਿਰ੍ ਦੁਃਖਮ੍ ਏਤੀਦਂ ਹਿ ਮਨਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੇਕ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੋਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਰਪਾਲਨਯਾ ਚੇਤਸ਼੍ ਚਿਰਭਾਵਨਯਾ ਤਥਾ । ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਨ ਭੂਯਃ ਪਰਿਸ਼ੋਚਤਿ
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਿਆਜ਼ਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮਨਃਪ੍ਰਮਾਦਾਦ੍ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਦੁਃਖਾਨਿ ਗਿਰਿਕੂਟਵਤ੍ । ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਹਿਮਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿਮ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦ੍ਯਯਾ ਵਰਮਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਞ੍ਜਾਤਯਾ ਪਾਲ੍ਯਂ ਵਾਸਨਯਾ ਮਨੋ ਹਿ ਮੁਨਿਵਨ੍ ਮੌਨੇਨ ਰਾਗਾਦਿषੁ । ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪਾਵਨਪਾਵਨਂ ਪਦਮ੍ ਅਜਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਤਲਮ੍ ਯਤ੍ਸਂਸ੍ਥੇਨ ਨ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਰ੍ ਅਲਂ ਪੁਂਸਾ ਮਹਾਪਤ੍ਸ੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਜੀਵਨ ਭਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਰੋਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਠੰਡੀ, ਅਜਨਮਾ ਹਾਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਤਦ੍ ਉਪਾਯਾਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ । ਅਤਨ੍ਮਯਂ ਤਨ੍ਮਯਂ ਚ ਤਰਙ੍ਗਸ੍ ਸਾਗਰਾਦ੍ ਇਵ
ਇਹ ਮਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਨੋ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਹ ਨ ਚੇਤਰਤ੍ । ਜਲਸਾਮਾਨ੍ਯਬੁਦ੍ਧੀਨਾਮ੍ ਅਬ੍ਧੇਰ੍ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ ਤਰਙ੍ਗਕਃ
ਜੋ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰਾਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਨੋ ਰਾਮਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਕਾਰਣਮ੍ । ਅਪਸ਼੍ਯਤੋ ऽਮ੍ਬੁਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਤਾਮ੍ਬੁਤਰਙ੍ਗਯੋਃ
ਰਾਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਭਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਧਿਯਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਬੋਧਾਯ ਕੇਵਲਮ੍ । ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕृਤੋ ਭੇਦਃ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਹੀ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਪੂਰ੍ਣਮ੍ ਅਵ੍ਯਯਮ੍ । ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਿਤਤਾਤ੍ਮਨਿ
ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ ਅਟੱਲ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਯੈਵ ਤਸ੍ਮੈ ਹਿ ਰੋਚਤੇ । ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਾਮ੍ ਏਵ ਵਿਤਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਗਃ
ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰਾਮ ਸ਼ਰੀਰੇष੍ਵ੍ ਅਭਿਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਵਾਤੇषੁ ਜਡਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥੋਪਲੇ
ਰਾਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ-ਸ਼ਕਤੀ; ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜ-ਸ਼ਕਤੀ।
ਦ੍ਰਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਥਾਮ੍ਭਸ੍ਸੁ ਤੇਜਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ ਤਥਾਨਲੇ । ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਅਥਾਕਾਸ਼ੇ ਭਾਵਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਭਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੇਜ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦਸ਼ਦਿਗ੍ਗਤਾ । ਨਾਸ਼ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯੇषੁ ਸ਼ੋਕਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਸ਼ੋਕਿषੁ
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮੁਦਿਤੇ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਮਹਾਭਟੇ । ਸਰ੍ਗੇषੁ ਸਰ੍ਗਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਹਾਰਿਤਾ
ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਫਲਪੁष੍ਪਲਤਾਪਤ੍ਤ੍ਰਸ਼ਾਖਾਵਿਟਪਪਰ੍ਵਵਾਨ੍ । ਵृਕ੍ਸ਼ਬੀਜੇ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਥੇਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਬੇਲਾਂ, ਪੱਤੇ, ਟਾਹਣੀਆਂ, ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਏਵ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਜਾਡ੍ਯਯੋਃ । ਜੀਵੇਤਰਾਭਿਧਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ
ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਜੜਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮਨ—ਜੋ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤਰੁਲਤਾਗੁਲ੍ਮਜਾਲਪਲ੍ਲਵਸ਼ਾਲਯਃ । ਯਥਰ੍ਤੌ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਜ੍ ਜੀਵੇਹਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੇਲਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਗੁੱਛੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵ੍ਯੁਪ੍ਤਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਕੁਸੁਮਾ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਦੇਸ਼ਵਿਧਿਭੇਦਤਃ । ਯਥਾ ਦਦਾਤਿ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਲੋਕਕृਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਦਾਚਿਚ੍ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ ਤੁ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਤਲਾਦ੍ ਇਵ ਸ਼ਾਲਯਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਤਾਕਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਨਾਮਾਵਿਜ੍ਞਾਤਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵੇਦਮ੍ ਅਹਂ ਤ੍ਵਂ ਚ ਜਗਦਾਸ਼ਾਸ਼੍ ਚ ਰਾਘਵ
ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਿੱਤ; ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ।
ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ਰਾਮ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਮਹਾਵਪੁਃ । ਯਨ੍ ਮਨਾਙ੍ਮਨਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਧਤ੍ਤੇ ਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।