ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰਞ੍ਜਗਹਨਂ ਤਤ੍ ਕਲਤ੍ਰਰਸਂ ਵਿਦੁਃ । ਦੁਃਖਕਣ੍ਟਕਸਮ੍ਬਾਧਂ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੈषਣਮ੍
ਜੋ ਕਰੰਜ ਦੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਸੁਆਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰਞ੍ਜਗਹਨਂ ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਮਨਾਂਸਿ ਤੁ । ਮਾਨੁष੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਜਾਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰੈਕਰਸਿਕਾਨਿ ਚ
ਜੋ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਕੋ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਦਲੀਕਾਨਨਂ ਯਤ੍ ਤਚ੍ ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਕਰਸ਼ੀਤਲਮ੍ । ਤਨ੍ ਮਨੋਹ੍ਲਾਦਨਕਰਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਕਦਲੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ, ਜੋ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਕਦਲੀਕਾਨਨਂ ਯਾਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਸ੍ਵਰ੍ਗੈਕਰਸਿਕਾਨਿ ਤ੍ਵਂ ਮਨਾਂਸਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਕਦਲੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਧਕੂਪਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਨ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਮਹਾਪਾਤਕਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਰਾਘਵ
ਜੋ ਮਨ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰਞ੍ਜਵਨਯਾਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਨ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਤਾਨਿ ਮਾਨੁष੍ਯਜਾਤਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਉਹ ਮਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਬਹੁਰੂਪਾਣਿ ਯੋਨੇਰ੍ ਯੋਨਿਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਕੁਝ ਮਨ ਉਥੇ ਜਾਗ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਈ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਜਣਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਣਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਪੁਣ੍ਯਪੂਤੇਨ ਤਪਸਾ ਦਾਰੁਣਾਤ੍ਮਨਾ । ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਚਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਚ
ਕੁਝ ਮਨ, ਜੋ ਨੇਕ ਕਰਤਬਾਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਢੀਠ ਤੇ ਠੀਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਯੈਰ੍ ਅਹਂ ਪੁਮ੍ਭਿਰ੍ ਅਬੁਧੈਰ੍ ਦੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਤਿ ਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ । ਤੈਰ੍ ਮਨੋਭਿਰ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞੈਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਵੇਕਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾੜਾ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਹੀ ਗਵਾ ਲਈ ਹੈ।
ਤ੍ਵਯਾ ਦृष੍ਟੋ ਵਿਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ ਮੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਗਲਤਾ ਪਰਿਦੇਵਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ', ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿਸਕਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੁਦਿਤਂ ਯਨ੍ ਮਹਾਕ੍ਰਨ੍ਦਂ ਪੁਂਸਾ ਬਹ੍ਵਸ੍ਰੁ ਰਾਘਵ । ਤਦ੍ ਭੋਗਜਾਲਂ ਤ੍ਯਜਤਾ ਮਨਸਾ ਰੋਦਨਂ ਕृਤਮ੍
ਰਾਘਵ, ਜਦ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰੋਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸੁਖ-ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਛੱਡਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਮਲਂ ਪਦਮ੍ । ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਜਤੋ ਭੋਗਾਨ੍ ਪਰਿਤਾਪੋ ਭृਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੇ ਮਨ ਸੁਖ-ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੁਦਤਾਙ੍ਗਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਕਾਰੁਣ੍ਯੇਨਾਵਬੋਧਿਨਾ । ਕष੍ਟਮ੍ ਏਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯਾਮੀਤਿ ਚੇਤਸਾ
ਜਦੋਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਸਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?'
ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਮਲਂ ਪਦਮ੍ । ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਜਤੋ ऽਙ੍ਗਾਨਿ ਪਰਿਤਾਪੋ ਹਿ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਸਿਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਆਨਨ੍ਦਿ ਪੁਂਸਾ ਮਦਵਬੋਧਤਃ । ਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕੇਨ ਤਤ੍ ਤੁष੍ਟਂ ਰਾਮ ਚੇਤਸਾ
ਜੋ ਹਾਸਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਮਸਤਿ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ।
ਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਸਾਰਸਂਸृਤੇਃ । ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਜਤੋ ਰੂਪਮ੍ ਆਨਨ੍ਦੋ ਹਿ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਹਸਤਾਙ੍ਗਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਪੁਂਸਾ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਹਾਸਤਃ । ਤਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਮਨਸਾ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਪ੍ਰਦਾਨਿ ਹਿ
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਰਚਿਤੈਰ੍ ਵਿਪ੍ਰਲਬ੍ਧਮ੍ ਅਹਂ ਚਿਰਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਹਾਸੇਨ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਾਨਿ ਚੇਤਸਾ
ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਝੂਠੀਆਂ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਹਿਮਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਂ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਤਤੇ ਪਦੇ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀਂ ਦੀਨਤਾਂ ਧੀਰਂ ਹਸਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੂਰਤਃ
ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੱਸ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਸੌ ਸਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਮਯਾ ਪृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਤਦ੍ ਵਿਵੇਕੋ ਬਲਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਦਤ੍ਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍
ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਾਨਿ ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਿਮ੍ ਅਗ੍ਰਤਃ । ਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਨਾਰ੍ਥੇਚ੍ਛਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍
ਜਦ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰਹਸ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਪੁਂਸਃ ਪਰਿਵਰ੍ਣਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਾਕृਤਿਤ੍ਵਂ ਹਿ ਚੇਤਸਃ ਪਰਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍
ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ, ਮਨ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪ੍ਰਹਾਰੌਘੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਹਰਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਤ੍ ਤਤ੍ਕੁਕਲ੍ਪਨਾਘਾਤੈਃ ਪ੍ਰਹਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਨੋ ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਰ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਲਾਯਤੇ ਯਤ੍ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਹਰਨ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਵਵਾਸਨਾਪ੍ਰਹਾਰੇਭ੍ਯਸ੍ ਤਨ੍ ਮਨਃ ਪ੍ਰਪਲਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਹਰਤਿ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਸ੍ਵਯੇਚ੍ਛਯਾ । ਪਲਾਯਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਵਿਜृਮ੍ਭਿਤਮ੍
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਅਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵਾਸਨੋਪਤਪ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਮਨਾਂਸਿ ਹਿ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਪਲਾਯਨ੍ਤੇ ਗਨ੍ਤੁਮ੍ ਉਤ੍ਕਾਨਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍
ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਿਤਤਂ ਦੁਃਖਂ ਤਤ੍ ਤਨੋਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਮਨਃ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਤਿਖਿਨ੍ਨਾਤ੍ਮ ਪੁਨਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਲਾਯਤੇ
ਇਹ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਾਸਨਾਜਾਲੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਮਨੋ ਲਾਲਾਮਯੈਰ੍ ਵਾਲੈਃ ਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਰ੍ ਯਥਾ
ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਠਾ ਬੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਨਰ੍ਥਮ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਥਾ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਚਞ੍ਚਲਮ੍ । ਭਾਵਿ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਂ ਦੁਰ੍ਲੀਲਾਭਿਰ੍ ਇਵਾਰ੍ਭਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਚਲ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਔਖੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਔਖੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਕਾष੍ਠਰਨ੍ਧ੍ਰਸ੍ਥਵृषਣਾਕ੍ਰਮਣਂ ਯਥਾ । ਕੀਲੋਤ੍ਪਾਟੀ ਕਪਿਰ੍ ਦੁਃਖਮ੍ ਏਤੀਦਂ ਹਿ ਮਨਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਛੇਕ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੋਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।