ਕਾਸੌ ਮਹਾਟਵੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਦਾ ਦृष੍ਟਾ ਕਥਂ ਮਯਾ । ਕੇ ਚ ਤੇ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕृਤੋਦ੍ਯਮਾਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ? ਉਥੇ ਕੌਣ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?
ਰਘੁਨਾਥ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ऽਖਿਲਮ੍ । ਨ ਸਾ ਮਹਾਟਵੀ ਨਾਮ ਦੂਰੇ ਨੈਵ ਚ ਤੇ ਨਰਾਃ
ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਯੇਯਂ ਸਂਸਾਰਪਦਵੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾਸਾਰਕੋਟਰਾ । ਤਾਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਂ ਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਮ ਮਹਾਟਵੀਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਹ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਮ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸੁੰਨ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਾਲੋਕਲਭ੍ਯੇਨ ਯਦੈਕੇਨੈਵ ਵਸ੍ਤੁਨਾ । ਪੂਰ੍ਣਾ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਕੇਵਲੈਵ ਤਦੈਵ ਸਾ
ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਤੇ ਮਹਾਕਾਰਾਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਮਨਾਂਸਿ ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖੇ ਨਿਪਤਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਉਥੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਨ ਸਮਝ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਯੋ ऽਯਮ੍ ਅਹਂ ਤੇषਾਂ ਸਵਿਵੇਕੋ ਮਹਾਮਤੇ । ਵਿਵੇਕੇਨ ਮਯਾ ਤਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਰਾਘਵ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
ਮਯਾ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵੇਕੇਨ ਮਨਾਂਸਿ ਹਿ । ਸਤਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਕਮਲਾਨੀਵ ਭਾਨੁਨਾ
ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਖੁਲਦੇ ਹਨ।
ਮਤ੍ਪ੍ਰਬੋਧਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ ਮਹਾਮਤੇ । ਮਨਾਂਸਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਤਾਨਿ ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਮਾਤ੍ ਪਰਮ੍
ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਕੁਝ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਨ੍ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਾਂ ਵਿਵੇਕਂ ਵਿਮੋਹਤਃ । ਮਤ੍ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਤਃ ਕੂਪੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ
ਕੁਝ ਮਨ ਮੈਨੂੰ, ਵੈਵੈਕ ਨੂੰ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਮੇਰੇ ਇਨਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੇ ऽਨ੍ਧਕੂਪਾ ਗਹਨਾ ਨਰਕਾਸ੍ ਤੇ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਮਨਾਂਸਿ ਤਾਨਿ ਤੇष੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਖੱਡਾਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਨਰਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰਞ੍ਜਗਹਨਂ ਤਤ੍ ਕਲਤ੍ਰਰਸਂ ਵਿਦੁਃ । ਦੁਃਖਕਣ੍ਟਕਸਮ੍ਬਾਧਂ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੈषਣਮ੍
ਜੋ ਕਰੰਜ ਦੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਸੁਆਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰਞ੍ਜਗਹਨਂ ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਮਨਾਂਸਿ ਤੁ । ਮਾਨੁष੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਜਾਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰੈਕਰਸਿਕਾਨਿ ਚ
ਜੋ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਕੋ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਦਲੀਕਾਨਨਂ ਯਤ੍ ਤਚ੍ ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਕਰਸ਼ੀਤਲਮ੍ । ਤਨ੍ ਮਨੋਹ੍ਲਾਦਨਕਰਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਕਦਲੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ, ਜੋ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਕਦਲੀਕਾਨਨਂ ਯਾਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਸ੍ਵਰ੍ਗੈਕਰਸਿਕਾਨਿ ਤ੍ਵਂ ਮਨਾਂਸਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਕਦਲੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਧਕੂਪਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਨ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਮਹਾਪਾਤਕਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਰਾਘਵ
ਜੋ ਮਨ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰਞ੍ਜਵਨਯਾਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਨ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਤਾਨਿ ਮਾਨੁष੍ਯਜਾਤਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਉਹ ਮਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਬਹੁਰੂਪਾਣਿ ਯੋਨੇਰ੍ ਯੋਨਿਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਕੁਝ ਮਨ ਉਥੇ ਜਾਗ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਈ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਜਣਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਣਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਪੁਣ੍ਯਪੂਤੇਨ ਤਪਸਾ ਦਾਰੁਣਾਤ੍ਮਨਾ । ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਚਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਚ
ਕੁਝ ਮਨ, ਜੋ ਨੇਕ ਕਰਤਬਾਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਢੀਠ ਤੇ ਠੀਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਯੈਰ੍ ਅਹਂ ਪੁਮ੍ਭਿਰ੍ ਅਬੁਧੈਰ੍ ਦੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਤਿ ਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ । ਤੈਰ੍ ਮਨੋਭਿਰ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞੈਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਵੇਕਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾੜਾ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਹੀ ਗਵਾ ਲਈ ਹੈ।
ਤ੍ਵਯਾ ਦृष੍ਟੋ ਵਿਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ ਮੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਗਲਤਾ ਪਰਿਦੇਵਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ', ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿਸਕਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੁਦਿਤਂ ਯਨ੍ ਮਹਾਕ੍ਰਨ੍ਦਂ ਪੁਂਸਾ ਬਹ੍ਵਸ੍ਰੁ ਰਾਘਵ । ਤਦ੍ ਭੋਗਜਾਲਂ ਤ੍ਯਜਤਾ ਮਨਸਾ ਰੋਦਨਂ ਕृਤਮ੍
ਰਾਘਵ, ਜਦ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰੋਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਰੋਣਾ-ਧੋਣਾ ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸੁਖ-ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਛੱਡਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਮਲਂ ਪਦਮ੍ । ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਜਤੋ ਭੋਗਾਨ੍ ਪਰਿਤਾਪੋ ਭृਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੇ ਮਨ ਸੁਖ-ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੁਦਤਾਙ੍ਗਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਕਾਰੁਣ੍ਯੇਨਾਵਬੋਧਿਨਾ । ਕष੍ਟਮ੍ ਏਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਕਿਂ ਪ੍ਰਯਾਮੀਤਿ ਚੇਤਸਾ
ਜਦੋਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਸਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?'
ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਮਲਂ ਪਦਮ੍ । ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਜਤੋ ऽਙ੍ਗਾਨਿ ਪਰਿਤਾਪੋ ਹਿ ਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਲਤ 'ਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹਸਿਤਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਆਨਨ੍ਦਿ ਪੁਂਸਾ ਮਦਵਬੋਧਤਃ । ਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕੇਨ ਤਤ੍ ਤੁष੍ਟਂ ਰਾਮ ਚੇਤਸਾ
ਜੋ ਹਾਸਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਮਸਤਿ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ।
ਪਰਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਸ੍ਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਂਸਾਰਸਂਸृਤੇਃ । ਚੇਤਸਸ੍ ਤ੍ਯਜਤੋ ਰੂਪਮ੍ ਆਨਨ੍ਦੋ ਹਿ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ
ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਹਸਤਾਙ੍ਗਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਪੁਂਸਾ ਯਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਹਾਸਤਃ । ਤਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਮਨਸਾ ਵਿਪ੍ਰਲਮ੍ਭਪ੍ਰਦਾਨਿ ਹਿ
ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਰਚਿਤੈਰ੍ ਵਿਪ੍ਰਲਬ੍ਧਮ੍ ਅਹਂ ਚਿਰਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਹਾਸੇਨ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਵਾਨਿ ਚੇਤਸਾ
ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਝੂਠੀਆਂ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਹਿਮਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਵੇਕਂ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਤਤੇ ਪਦੇ । ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੀਂ ਦੀਨਤਾਂ ਧੀਰਂ ਹਸਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੂਰਤਃ
ਜਦ ਮਨ ਨੂੰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੱਸ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਸੌ ਸਮਵष੍ਟਭ੍ਯ ਮਯਾ ਪृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ । ਤਦ੍ ਵਿਵੇਕੋ ਬਲਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਆਦਤ੍ਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍
ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।