ਅਥਾਹਮ੍ ਉਦ੍ਯਤੋ ਗਨ੍ਤੁਂ ਦृष੍ਟਵਾਨ੍ ਪੁਰੁषਂ ਪੁਨਃ । ਤਾਦृਸ਼ਂ ਤਾਦृਸ਼ਾਚਾਰਂ ਪ੍ਰਯਤਨ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ—ਉਹੀ ਜਿਹਾ, ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ, ਉਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।
ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਤਥੈਵਾਸ਼ੁ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ ਮਯਾ । ਤਥੈਵੋਤ੍ਪਲਪਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਨਾਸੌ ਤਦ੍ ਅਵਬੁਦ੍ਧਵਾਨ੍
ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਹੇ ਕੰਵਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ।
ਕੇਵਲਂ ਮਾਮ੍ ਅਸੌ ਮੂਢੋ ਨੈਵ ਜਾਨਾਮਿ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਆਃ ਪਾਪ ਦੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਪਾਰੋ ਯਯੌ
ਉਹ ਮੂਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਕਹਿ ਗਿਆ, 'ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਅਹ, ਪਾਪੀ, ਮਾੜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ!' ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਅਥ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਤਥਾ ਵਿਹਰਤਾ ਮਯਾ । ਬਹਵਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ਾ ਦृष੍ਟਾਃ ਪੁਰੁषਾ ਦੋषਕਾਰਿਣਃ
ਫਿਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਐਸੇ ਹੀ ਲੋਕ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮਤ੍ਪृष੍ਟਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸਮ੍ਭ੍ਰਮਵਚ੍ ਛਮਮ੍ । ਮਦੁਕ੍ਤਂ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਚ੍ ਛ੍ਵਵਿਰੁਤਂ ਯਥਾ
ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜਦ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਨਿਪਤ੍ਯਾਨ੍ਧਕੂਪੇਭ੍ਯਃ ਕੇਚਿਨ੍ ਨ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ਪੁਨਃ । ਕਦਲੀषਣ੍ਡਕਾਤ੍ ਕੇਚਿਚ੍ ਚਿਰੇਣਾਪਿ ਨ ਨਿਰ੍ਗਤਾਃ
ਕਈ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੀ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮੁੜ ਉੱਠ ਨਹੀਂ ਸਕੇ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ।
ਕੇਚਿਦ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾਸ੍ ਸ੍ਫਾਰੇ ਕਰਞ੍ਜਵਨਕੁਞ੍ਜਕੇ । ਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ ਭ੍ਰਮਪਰਾਯਣਾਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੋਟੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਦਾ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
ਏਵਂਵਿਧਾ ਸਾ ਵਿਤਤਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ ਮਹਾਟਵੀ । ਅਦ੍ਯਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯਾਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਤੇ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਰਘੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਜੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਚ ਦृष੍ਟਾਟਵੀ ਰਾਮ ਤ੍ਵਯੇਹ ਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣਾ । ਬਾਲ੍ਯਾਤ੍ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਨ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮਰਸਿ ਰਾਘਵ
ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ, ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ।
ਸਾ ਭੀषਣਾ ਵਿਵਿਧਸਙ੍ਕਟਸਙ੍ਕਟਾਙ੍ਗੀ ਘੋਰਾਟਵੀ ਘਨਤਮੋਗਹਨਾ ਚ ਲੋਕੈਃ । ਆਗਤ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਮ੍ ਅਬੁਦ੍ਧਿਹਤੈਰ੍ ਨ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ ਆਸੇਵ੍ਯਤੇ ਕੁਸੁਮਗੁਲ੍ਮਕਵਾਟਿਕੇਵ
ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾਗੀਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ।
ਕਾਸੌ ਮਹਾਟਵੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਕਦਾ ਦृष੍ਟਾ ਕਥਂ ਮਯਾ । ਕੇ ਚ ਤੇ ਪੁਰੁषਾਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਿਂ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕृਤੋਦ੍ਯਮਾਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ? ਉਥੇ ਕੌਣ ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?
ਰਘੁਨਾਥ ਮਹਾਬਾਹੋ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ऽਖਿਲਮ੍ । ਨ ਸਾ ਮਹਾਟਵੀ ਨਾਮ ਦੂਰੇ ਨੈਵ ਚ ਤੇ ਨਰਾਃ
ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਯੇਯਂ ਸਂਸਾਰਪਦਵੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾਸਾਰਕੋਟਰਾ । ਤਾਂ ਤ੍ਵਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਂ ਵਿਕਾਰਾਢ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਮ ਮਹਾਟਵੀਮ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਹ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਰਾਮ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਸੁੰਨ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਾਲੋਕਲਭ੍ਯੇਨ ਯਦੈਕੇਨੈਵ ਵਸ੍ਤੁਨਾ । ਪੂਰ੍ਣਾ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਕੇਵਲੈਵ ਤਦੈਵ ਸਾ
ਉਹ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਤੇ ਮਹਾਕਾਰਾਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਮਨਾਂਸਿ ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖੇ ਨਿਪਤਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਉਥੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਨ ਸਮਝ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਯੋ ऽਯਮ੍ ਅਹਂ ਤੇषਾਂ ਸਵਿਵੇਕੋ ਮਹਾਮਤੇ । ਵਿਵੇਕੇਨ ਮਯਾ ਤਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਰਾਘਵ
ਹੇ ਵੱਡੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
ਮਯਾ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵੇਕੇਨ ਮਨਾਂਸਿ ਹਿ । ਸਤਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਨ ਕਮਲਾਨੀਵ ਭਾਨੁਨਾ
ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵੱਲੋਂ ਖੁਲਦੇ ਹਨ।
ਮਤ੍ਪ੍ਰਬੋਧਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਮਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਨ੍ ਮਹਾਮਤੇ । ਮਨਾਂਸਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਤਾਨਿ ਗਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਪਸ਼ਮਾਤ੍ ਪਰਮ੍
ਮੇਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਕੁਝ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਨ੍ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਾਂ ਵਿਵੇਕਂ ਵਿਮੋਹਤਃ । ਮਤ੍ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਤਃ ਕੂਪੇष੍ਵ੍ ਏਵ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ
ਕੁਝ ਮਨ ਮੈਨੂੰ, ਵੈਵੈਕ ਨੂੰ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਮੇਰੇ ਇਨਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਖੱਡਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯੇ ਤੇ ऽਨ੍ਧਕੂਪਾ ਗਹਨਾ ਨਰਕਾਸ੍ ਤੇ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਮਨਾਂਸਿ ਤਾਨਿ ਤੇष੍ਵ੍ ਅਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਪਤਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਖੱਡਾਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਨਰਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰਞ੍ਜਗਹਨਂ ਤਤ੍ ਕਲਤ੍ਰਰਸਂ ਵਿਦੁਃ । ਦੁਃਖਕਣ੍ਟਕਸਮ੍ਬਾਧਂ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੈषਣਮ੍
ਜੋ ਕਰੰਜ ਦੀ ਘਣੀ ਝਾੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਸੁਆਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰਞ੍ਜਗਹਨਂ ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਮਨਾਂਸਿ ਤੁ । ਮਾਨੁष੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਜਾਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰੈਕਰਸਿਕਾਨਿ ਚ
ਜੋ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਕੋ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਦਲੀਕਾਨਨਂ ਯਤ੍ ਤਚ੍ ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਕਰਸ਼ੀਤਲਮ੍ । ਤਨ੍ ਮਨੋਹ੍ਲਾਦਨਕਰਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਘੂਦ੍ਵਹ
ਕਦਲੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ, ਜੋ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਸਮਝੋ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਕਦਲੀਕਾਨਨਂ ਯਾਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਸ੍ਵਰ੍ਗੈਕਰਸਿਕਾਨਿ ਤ੍ਵਂ ਮਨਾਂਸਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਕਦਲੀ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਧਕੂਪਾਨ੍ਤਰ੍ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਨ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਮਹਾਪਾਤਕਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਰਾਘਵ
ਜੋ ਮਨ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰਞ੍ਜਵਨਯਾਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਨ ਯਾਨਿ ਤੁ । ਤਾਨਿ ਮਾਨੁष੍ਯਜਾਤਾਨਿ ਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਕਰੰਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਉਹ ਮਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਨਿ ਤਤ੍ਰ ਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ । ਕਾਨਿਚਿਦ੍ ਬਹੁਰੂਪਾਣਿ ਯੋਨੇਰ੍ ਯੋਨਿਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਕੁਝ ਮਨ ਉਥੇ ਜਾਗ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਈ ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਜਣਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜਣਨ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਪੁਣ੍ਯਪੂਤੇਨ ਤਪਸਾ ਦਾਰੁਣਾਤ੍ਮਨਾ । ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਚਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਚ
ਕੁਝ ਮਨ, ਜੋ ਨੇਕ ਕਰਤਬਾਂ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਢੀਠ ਤੇ ਠੀਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।
ਯੈਰ੍ ਅਹਂ ਪੁਮ੍ਭਿਰ੍ ਅਬੁਧੈਰ੍ ਦੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਤਿ ਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ । ਤੈਰ੍ ਮਨੋਭਿਰ੍ ਅਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞੈਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਵੇਕਤਿਰਸ੍ਕृਤਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾੜਾ ਸਮਝ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਹੀ ਗਵਾ ਲਈ ਹੈ।
ਤ੍ਵਯਾ ਦृष੍ਟੋ ਵਿਨष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮਿ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ ਮੇ ਤ੍ਵਮ੍ ਇਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ । ਯਦ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਧਿ ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਗਲਤਾ ਪਰਿਦੇਵਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ', ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿਸਕਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।