ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮਨਸ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਤ ਆਡਮ੍ਬਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਯਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਦ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਡ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ।
ਦृਢਭਾਵੋਪਰਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸੈਵੋਰਰੀਕृਤਮ੍ । ਮਰੁਚਣ੍ਡਾਤਪੇਨੇਵ ਭਾਸੁਰਾਵਰਣਂ ਵਪੁਃ
ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਪਟ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਧੁੱਪ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ ਏਵਾਕृਤਿਂ ਗਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਰਤਯਾ ਰੂਢਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੁਰਤਯੋਦਿਤਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦੈਤ੍ਯਤਯੋਲ੍ਲਾਸਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਤਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਨ੍ਨਰਰੂਪਿ ਚ
ਕਦੇ ਇਹ ਦੈਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਯਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਿੰਨਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਵਨਨਗਾਭੋਗਪੁਰਪਤ੍ਤਨਰੂਪਯਾ । ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਤਤਯਾਕृਤ੍ਯਾ ਮਨ ਏਵ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼ਰੀਰੌਘਸ੍ ਤृਣਕਾष੍ਠਲਵੋਪਮਃ । ਤਦ੍ਵਿਚਾਰਣਯਾ ਕੋ ऽਰ੍ਥੋ ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ ਮਨ ਏਵ ਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਘਾਹ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚਣ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਕੀ ਖੋਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।
ਤੇਨੇਦਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਗਦ੍ ਅਤ੍ਯਾਕੁਲਂ ਤਤਮ੍ । ਮਨ੍ਯੇ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਪਦਾਤੀਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਸਂਸਾਰੇ ਮਨੋ ਧਾਵਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਆਤਮਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉਡਦਾ ਹੈ।
ਅਤੋ ਮਨ੍ਯੇ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਛਰੀਰੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍ । ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ ਧਿ ਨਾਤ੍ਮਨੀਦृਗ੍ਵਿਧੋ ਗੁਣਃ
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਮਨ ਏਵਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਲਯਮ੍ ਏष੍ਯਤਿ । ਮਨੋਵਿਲਯਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਆਪੋ-ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚੀ ਚੰਗਿਆਈ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਨਾਮ੍ਨਿ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਹਿਤਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇ । ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਪੁਨਰ੍ ਨਾਮ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਭਗਵਾਨ੍ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜਾਤਯਸ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਨृਣਾਮ੍ । ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਰਣਂ ਤਾਸਾਂ ਮਨਸ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਫਾਰਤਾਂ ਯਾਤਂ ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਰਂ ਮਨਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰਿਆ, ਫੈਲ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ?
ਆਕਾਸ਼ਾ ਹਿ ਤ੍ਰਯੋ ਨਾਮ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਤਤਾਨ੍ਤਰਾਃ । ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤृਤੀਯਕਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਅਤੇ ਤੀਜੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ।
ਏਤੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਲਬ੍ਧਸਤ੍ਤੈਕਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਸਤਿਤਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥੋ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤਾਵਬੋਧਕਃ । ਵ੍ਯਾਪੀ ਸਮਸ੍ਤਭੂਤਾਨਾਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਸ੍ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਯਃ ਕਲਾਕਲਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਯੇਨੇਦਮ੍ ਆਤਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਸ਼ਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾਭੋਗੈਰ੍ ਅਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਪੁਰ੍ ਹਿ ਯਃ । ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪਵਨਾਬ੍ਦਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਯਃ
ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਦਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿਕਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੱਤ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਵਸ਼ੋਦ੍ਭਵੌ । ਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯੌਘਸ੍ਯ ਦਿਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਡੋ ऽਸ੍ਮਿ ਨ ਜਡੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਲਿਨਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਯਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇਨਾਕਾਸ਼ਾਦਿ ਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜੜ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ਮਵਿषਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਤ੍ਰਯਕਲ੍ਪਨਾ । ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਉਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਵਿषਯਂ ਨ ਤੁ
ਆਤਮਾ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਖਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਏਕਮ੍ ਏਵ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਵਪੂਰਕਮ੍ । ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਂ ਵਿਮਲਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਲਾਕਲਨਵਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਜਾਗਰੂਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤਸਮੁਦ੍ਭੇਦੈਰ੍ ਵਾਕ੍ਯਸਨ੍ਦਰ੍ਭਗਰ੍ਭਿਤੈਃ । ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤ ਏਵਾਜ੍ਞੋ ਨ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ਕਥਞ੍ਚਨ
ਦੁਅਤਾ ਤੇ ਅਦੁਅਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਯਾਵਦ੍ ਰਾਮਾਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਤ੍ਰਯਕਲ੍ਪਨਾ । ਤਾਵਦ੍ ਏਵਾਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਮਯਾ ਤ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਰਫ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਆਕਾਸ਼ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਕਲਙ੍ਕਿਤਾਤ੍ । ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਦਾਵਦਹਨਾਦ੍ ਯਥਾ ਮਰੁਮਰੀਚਯਃ
ਆਕਾਸ਼, ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਮੈਲੇ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤੋ ਹਿ ਮਲਿਨਂ ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਤਾਂ ਸਮੁਪਾਗਤਮ੍ । ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਾਨਿ ਰਚਯਤ੍ਯ੍ ਆਕੁਲਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਜਗਤ ਰਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਸ੍ਯ ਮਲਿਨਸ੍ਯ ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਇਦਂ ਨਨੁ ਬੋਧਹੀਨੈਃ । ਸ਼ੁਕ੍ਤੌ ਯਥਾ ਰਜਤਤਾ ਨ ਤੁ ਬੋਧਵਦ੍ਭਿਰ੍ ਮੌਰ੍ਖ੍ਯੇਣ ਬਨ੍ਧ ਇਹ ਬੋਧਬਲੇਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ
ਇਹ ਮੈਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਹੀ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਸਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਬੰਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਹਿ । ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਯਤਤੇ ਯਤ੍ਨਤੋ ऽਨਘ
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਨ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਤਿ ਨਾਮਾਤਿਵਿਤਤਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਪਿ ਭੀषਣਾ । ਅਰਣ੍ਯਾਨੀ ਨਭੋ ਯਸ੍ਯਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਕੋਣਮਾਤ੍ਰਕਮ੍
ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਸੁੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨੁੱਕ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਏਕੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸਹਸ੍ਰਕਰਲੋਚਨਃ । ਪਰ੍ਯਾਕੁਲਮਤਿਰ੍ ਭੀਮਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਤਤਾਕृਤਿਃ
ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਕਰਤੀ ਚੌੜੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।