ਮਨਃ ਕਾਰਣਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਰੂਪਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਭਾਸਨਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਨ੍ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਜਗਤ੍
ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ?
ਨ ਚੇਤਨਂ ਨ ਚ ਜਡਂ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਗਤਿ ਰਾਘਵ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਭੂਤਜਾਤਸ੍ਯ ਸਮਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਸਤ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਆਖਰ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਦਸ਼ਾਵੇਸ਼ਾਨ੍ ਮਨੋ ਨਾਨਾਭਿਧੇਯਤਾਮ੍ । ਏਕਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਾਤਿ ਕਾਲੋ ਯਥਾਰ੍ਤੁਭਿਃ
ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਯਦਿ ਨਾਮਾਮਨਸ੍ਕਾਨਾਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਤ੍ ਸਨ੍ਤੁ ਜੀਵਾਦਯਃ ਪਰੇ
ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਆਦਿ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋਣ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨੇषੁ ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭੇਦਾ ਮਨਸਿ ਤਰ੍ਕਤਃ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਾਦਕਰੈਰ੍ ਅਪਵਾਦਕਰੈਃ ਕਿਲ
ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੁਝ ਵਾਦੀ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦੀ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਰਾਮ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸਰ੍ਵਾ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਦੇਵੇ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਗੇ ਯਤਃ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਯਦੈਵਂ ਖਲੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯਾ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਹਿ ਸਂਵਿਦਃ । ਜਡੇਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਦਿਤਾ ਤਦਾ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੂੜਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਊਰ੍ਣਨਾਭਾਦ੍ ਯਥਾ ਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਚੇਤਨਾਜ੍ ਜਡਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ ਪਰਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਦੇ ਤੋਂ ਸੁੱਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ, ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾ ਭਾਵਨਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਚਿਤ੍ਤਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾ ਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ ਤੇਨੇਹ ਵਾਦਿਨਾਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਜੀਵੋ ਮਨਸ਼੍ ਚ ਨਨੁ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ ਉਪਗਤੇਯਮ੍ ਅਨਿਰ੍ਮਲਾ ਚਿਤ੍ । ਸੈਵੋਚ੍ਯਤੇ ਜਗਤਿ ਚੇਤਨਚਿਤ੍ਤਜੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਗਣੇਨ ਕਿਲ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਵਾਦ ਏषਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮਨਸ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਤ ਆਡਮ੍ਬਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਯਤਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਦ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਖੇਡ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ।
ਦृਢਭਾਵੋਪਰਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸੈਵੋਰਰੀਕृਤਮ੍ । ਮਰੁਚਣ੍ਡਾਤਪੇਨੇਵ ਭਾਸੁਰਾਵਰਣਂ ਵਪੁਃ
ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਪਟ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਧੁੱਪ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਮਨ੍ਯੇ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ ਏਵਾਕृਤਿਂ ਗਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਨ੍ ਨਰਤਯਾ ਰੂਢਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸੁਰਤਯੋਦਿਤਮ੍
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ।
ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਦੈਤ੍ਯਤਯੋਲ੍ਲਾਸਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਯਕ੍ਸ਼ਤਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਨ੍ਨਰਰੂਪਿ ਚ
ਕਦੇ ਇਹ ਦੈਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਯਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਗੰਧਰਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਿੰਨਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਵਨਨਗਾਭੋਗਪੁਰਪਤ੍ਤਨਰੂਪਯਾ । ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਤਤਯਾਕृਤ੍ਯਾ ਮਨ ਏਵ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼ਰੀਰੌਘਸ੍ ਤृਣਕਾष੍ਠਲਵੋਪਮਃ । ਤਦ੍ਵਿਚਾਰਣਯਾ ਕੋ ऽਰ੍ਥੋ ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ ਮਨ ਏਵ ਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਘਾਹ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚਣ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਕੀ ਖੋਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।
ਤੇਨੇਦਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਭੋਗਿ ਜਗਦ੍ ਅਤ੍ਯਾਕੁਲਂ ਤਤਮ੍ । ਮਨ੍ਯੇ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਪਦਾਤੀਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਗਸ੍ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਃ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਸਂਸਾਰੇ ਮਨੋ ਧਾਵਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ
ਆਤਮਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਤੇ ਉਡਦਾ ਹੈ।
ਅਤੋ ਮਨ੍ਯੇ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮ ਤਚ੍ ਛਰੀਰੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍ । ਜਾਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ ਧਿ ਨਾਤ੍ਮਨੀਦृਗ੍ਵਿਧੋ ਗੁਣਃ
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਮਨ ਏਵਂ ਵਿਚਾਰੇਣ ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਲਯਮ੍ ਏष੍ਯਤਿ । ਮਨੋਵਿਲਯਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਤਸ਼੍ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨ ਆਪੋ-ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚੀ ਚੰਗਿਆਈ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਨਾਮ੍ਨਿ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਹਿਤਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇ । ਮੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਪੁਨਰ੍ ਨਾਮ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਜਿਸਨੂੰ ਮਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਮਾੜੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਭਗਵਾਨ੍ ਭਵਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜਾਤਯਸ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਨृਣਾਮ੍ । ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਰਣਂ ਤਾਸਾਂ ਮਨਸ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਨਾਮ੍ਨਸ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਫਾਰਤਾਂ ਯਾਤਂ ਜਗਚ੍ਚਿਤ੍ਰਕਰਂ ਮਨਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਮਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰਿਆ, ਫੈਲ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ?
ਆਕਾਸ਼ਾ ਹਿ ਤ੍ਰਯੋ ਨਾਮ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਤਤਾਨ੍ਤਰਾਃ । ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ੋ ਭੂਤਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਤृਤੀਯਕਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਅਤੇ ਤੀਜੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ।
ਏਤੇ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਸ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਲਬ੍ਧਸਤ੍ਤੈਕਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਸਤਿਤਵ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥੋ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤਾਵਬੋਧਕਃ । ਵ੍ਯਾਪੀ ਸਮਸ੍ਤਭੂਤਾਨਾਂ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਸ੍ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਯਃ ਕਲਾਕਲਨਾਤ੍ਮਕਃ । ਯੇਨੇਦਮ੍ ਆਤਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਨ ਦੀ ਖ਼ਲਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਸ਼ਦਿਙ੍ਮਣ੍ਡਲਾਭੋਗੈਰ੍ ਅਵ੍ਯੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਪੁਰ੍ ਹਿ ਯਃ । ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਸੋ ऽਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਃ ਪਵਨਾਬ੍ਦਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਯਃ
ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਦਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿਕਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੱਤ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਚਿਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ੌ ਦ੍ਵੌ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਵਸ਼ੋਦ੍ਭਵੌ । ਚਿਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯੌਘਸ੍ਯ ਦਿਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਡੋ ऽਸ੍ਮਿ ਨ ਜਡੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਲਿਨਸ਼੍ ਚਿਤਃ । ਯਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੇਨਾਕਾਸ਼ਾਦਿ ਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜੜ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।