ਚਿਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰਵਸ਼ਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਧਿਕृਤਾਭਿਧਾਮ੍ । ਯਥਾ ਯਾਤਿ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਜਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਏਤਾਃ ਕਥਿਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਮਯਾ ਰਾਘਵ ਚੇਤਸਃ । ਏਤਾ ਏਵਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਪਨਾਸ਼ਤੈਃ
ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਭਿਮਤਾਂ ਯੁਕ੍ਤਿਮ੍ ਆਰੋਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਕृਤਾਃ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਨਾਮਗੀਤਯਃ
ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਸੋਚ ਲਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵਿਵਰਨ ਬਣਾਏ ਹਨ।
ਮਨੋ ਹਿ ਜਡਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਜੀਵਤਃ । ਤਥਾਹਙ੍ਕृਤਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਦਿਨਃ
ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਨ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਤ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਦृष੍ਟਯਸ੍ ਸृष੍ਟਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਏਕਰੂਪਤਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਮਯਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨੈਯਾਯਿਕੈਰ੍ ਇਤਰਥਾ ਤਾਦृਸ਼ਾਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਸ਼੍ ਚਾਰ੍ਵਾਕੈਰ੍ ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਨਿਆਇਕ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਚਾਰਵਾਕ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੈਮਿਨੀਯੈਰ੍ ਆਰ੍ਹਤੈਸ਼੍ ਚ ਬੌਦ੍ਧੈਰ੍ ਵੈਸ਼ੇषਿਕੈਸ੍ ਤਥਾ । ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹੈਃ ਪਾਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜੈਮੀਨੀ, ਆਰਹਤ, ਬੌਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕਮ੍ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਦੇਸ਼ਕਾਲੋਤ੍ਥੈਃ ਪੁਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਇਵਾਧ੍ਵਗੈਃ
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਾਵਬੋਧਤਃ । ਕੇਵਲਂ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਤੇ ਵਿਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ਵਃ
ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਚ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਅਭਿਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਵਾਦਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਯਾ ਦृਸ਼ਾ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਦੇਸ਼ਕਾਲੋਤ੍ਥਾ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ ਪਥਿਕਾ ਇਵ
ਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਵਖਰਾ-ਵਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੈਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਰ੍ਮਮਾਨਸਚੇਤਸਾਮ੍ । ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਪਿਤੈਰ੍ ਅਰ੍ਥੈਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ ਸ੍ਵਾ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਯਃ
ਰਾਘਵ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਥੈਕਃ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਨਾਨਦਾਨਾਦਾਨਾਸ਼ਨਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਕਰ੍ਤृਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਏਤਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਲੈਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾਪਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਵਸ਼ਤੋ ਨਾਮਭੇਦੇਨ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਮਨਸਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵਵਾਸਨਾਕਰ੍ਮਨਾਮਭਿਃ
ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਤਾਪਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਰ੍ਵੇਣੈਵਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਨਰੋ ਲੋਕੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਘ੍ਰਾਤ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਹਰ੍षਂ ਵਿषਾਦਂ ਚ ਸਮਨਸ੍ਕੋ ਹਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ
ਸੁਣ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ, ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁੰਘ ਕੇ ਜਾਂ ਚੱਖ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਮਨ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਲੋਕ ਇਵ ਰੂਪਾਣਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਮਨਃ । ਬਧ੍ਯਤੇ ਬਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਹੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਜਡਾਨਾਂ ਵਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਡਂ ਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਤਂ ਚਾਵਗਚ੍ਛਤ ਜਡਂ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਚੇਤਨਮ੍
ਜੋ ਮਨ 'ਮੰਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਚੇਤਨਂ ਨ ਚ ਜਡਂ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਸੁਖਦੁਃਖੇਹਂ ਜਗਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਤਤਃ
ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਉਭਰਿਆ ਹੈ, ਨਾਂ ਤਾਂ ਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮੰਦ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਨ, ਉਭਰੀ ਹੈ।
ਏਕਰੂਪੇ ਹਿ ਮਨਸਿ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਆਬਿਲਂ ਕਾਰਣਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੰਦਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜਡਂ ਹਿ ਮਨੋ ਨਾਮ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਨ ਕਾਰਣਮ੍ । ਜਡਂ ਚੋਪਲਧਰ੍ਮਾਪਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੋ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗੂ ਸੁਸਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
ਮਨਃ ਕਾਰਣਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਰੂਪਾਣਾਮ੍ ਇਵ ਭਾਸਨਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ऋਤੇ ऽਨ੍ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਅਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਜਗਤ੍
ਮਨ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬੇਹੋਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹੈ?
ਨ ਚੇਤਨਂ ਨ ਚ ਜਡਂ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਗਤਿ ਰਾਘਵ । ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਭੂਤਜਾਤਸ੍ਯ ਸਮਗ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਸਤ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ ਆਖਰ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਕਰ੍ਮਦਸ਼ਾਵੇਸ਼ਾਨ੍ ਮਨੋ ਨਾਨਾਭਿਧੇਯਤਾਮ੍ । ਏਕਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਾਤਿ ਕਾਲੋ ਯਥਾਰ੍ਤੁਭਿਃ
ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਯਦਿ ਨਾਮਾਮਨਸ੍ਕਾਨਾਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਤਤ੍ ਸਨ੍ਤੁ ਜੀਵਾਦਯਃ ਪਰੇ
ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਆਦਿ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਹੋਣ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨੇषੁ ਤੁ ਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭੇਦਾ ਮਨਸਿ ਤਰ੍ਕਤਃ । ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਵਾਦਕਰੈਰ੍ ਅਪਵਾਦਕਰੈਃ ਕਿਲ
ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੁਝ ਵਾਦੀ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦੀ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਰਾਮ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਸਰ੍ਵਾ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਦੇਵੇ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਗੇ ਯਤਃ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਯਦੈਵਂ ਖਲੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯਾ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਹਿ ਸਂਵਿਦਃ । ਜਡੇਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ ਉਦਿਤਾ ਤਦਾ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਆਗਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੂੜਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਊਰ੍ਣਨਾਭਾਦ੍ ਯਥਾ ਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਚੇਤਨਾਜ੍ ਜਡਃ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਤ੍ ਪਰਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਤੋਂ ਧਾਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਦੇ ਤੋਂ ਸੁੱਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ, ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾ ਭਾਵਨਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍ ਆਗਤਾਃ । ਚਿਤ੍ਤਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਾ ਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ ਤੇਨੇਹ ਵਾਦਿਨਾਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਜੀਵੋ ਮਨਸ਼੍ ਚ ਨਨੁ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ ਉਪਗਤੇਯਮ੍ ਅਨਿਰ੍ਮਲਾ ਚਿਤ੍ । ਸੈਵੋਚ੍ਯਤੇ ਜਗਤਿ ਚੇਤਨਚਿਤ੍ਤਜੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਗਣੇਨ ਕਿਲ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿਵਾਦ ਏषਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪukarਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ।