ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਮਨ' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਚਿੱਤ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਬੁੱਧੀ' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਲਂ ਪਰ੍ਯਾਯਨਿਚਯਂ ਬੁਧਾਃ । ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਕਲਙ੍ਕਿਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ੍ਯੁਤਾਯਾਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਜੋ ਇਹ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਮਨਃ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ ਜਡਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਅਥ ਵਾਪਿ ਚ ਚੇਤਨਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕੋ ਮਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮਨ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਮਨੋ ਹਿ ਨ ਜਡਂ ਰਾਮ ਨਾਪਿ ਚੇਤਨਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਮ੍ਲਾਨਾ ਜਡਾਜਡਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੋ ਧੁੰਦਲੀ, ਨਾ ਨਿਰਜੀਵ ਤੇ ਨਾ ਚੇਤਨ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੇ ਸਦਸਤੋ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਂ ਯਦ੍ ਆਬਿਲਮ੍ । ਜਗਤਃ ਕਾਰਣਂ ਰਾਮ ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਰੂਪ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਵਿਚਕਾਰ ਧੁੰਦਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇਨੈਕਰੂਪੇਣ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਵਿਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯੇਹ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਹਾਲਤ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਤੇ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਲਾਰੂਢਂ ਸ੍ਵਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਯਚ੍ ਚਿਤੋ ਮ੍ਲਾਨਰੂਪਿਣ੍ਯਸ੍ ਤਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਨਿष੍ਯਨ੍ਦੋ ਹਿ ਮਲਿਨਃ ਕਲਙ੍ਕਵਿਕਲਾਨ੍ਤਰਃ । ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਨ ਜਡਂ ਨ ਚ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਲਿਨ ਵਹਾਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਾਗ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਫਾਵਤ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ।
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਲਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਜੀਵਾਦ੍ਯਾਨੀਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।
ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ੈਲੂषੋ ਰੂਪਾਣ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਮਨੋ ਨਾਮਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਰਾਮ ਕਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ, ਰਾਮਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰਵਸ਼ਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਧਿਕृਤਾਭਿਧਾਮ੍ । ਯਥਾ ਯਾਤਿ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਜਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਏਤਾਃ ਕਥਿਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਮਯਾ ਰਾਘਵ ਚੇਤਸਃ । ਏਤਾ ਏਵਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਪਨਾਸ਼ਤੈਃ
ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਭਿਮਤਾਂ ਯੁਕ੍ਤਿਮ੍ ਆਰੋਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਕृਤਾਃ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਨਾਮਗੀਤਯਃ
ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਸੋਚ ਲਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵਿਵਰਨ ਬਣਾਏ ਹਨ।
ਮਨੋ ਹਿ ਜਡਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਜੀਵਤਃ । ਤਥਾਹਙ੍ਕृਤਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਦਿਨਃ
ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਨ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਤ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਦृष੍ਟਯਸ੍ ਸृष੍ਟਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਏਕਰੂਪਤਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਮਯਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨੈਯਾਯਿਕੈਰ੍ ਇਤਰਥਾ ਤਾਦृਸ਼ਾਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਸ਼੍ ਚਾਰ੍ਵਾਕੈਰ੍ ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਨਿਆਇਕ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਚਾਰਵਾਕ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੈਮਿਨੀਯੈਰ੍ ਆਰ੍ਹਤੈਸ਼੍ ਚ ਬੌਦ੍ਧੈਰ੍ ਵੈਸ਼ੇषਿਕੈਸ੍ ਤਥਾ । ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹੈਃ ਪਾਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜੈਮੀਨੀ, ਆਰਹਤ, ਬੌਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕਮ੍ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਦੇਸ਼ਕਾਲੋਤ੍ਥੈਃ ਪੁਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਇਵਾਧ੍ਵਗੈਃ
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਾਵਬੋਧਤਃ । ਕੇਵਲਂ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਤੇ ਵਿਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ਵਃ
ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਚ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਅਭਿਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਵਾਦਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਯਾ ਦृਸ਼ਾ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਦੇਸ਼ਕਾਲੋਤ੍ਥਾ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ ਪਥਿਕਾ ਇਵ
ਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਵਖਰਾ-ਵਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੈਰ੍ ਮਿਥ੍ਯਾ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਰ੍ਮਮਾਨਸਚੇਤਸਾਮ੍ । ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਪਿਤੈਰ੍ ਅਰ੍ਥੈਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ ਸ੍ਵਾ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਯਃ
ਰਾਘਵ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਯਥੈਕਃ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਨਾਨਦਾਨਾਦਾਨਾਸ਼ਨਕ੍ਰਿਯਾਃ । ਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਕਰ੍ਤृਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਮ੍ ਏਤਿ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਇਦਂ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ, ਲੈਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਾਪਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਵਸ਼ਤੋ ਨਾਮਭੇਦੇਨ ਕਰ੍ਤृਤਾ । ਮਨਸਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵਵਾਸਨਾਕਰ੍ਮਨਾਮਭਿਃ
ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਤਾਪਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂਵ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਰ੍ਵੇਣੈਵਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਅਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਨਰੋ ਲੋਕੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਅਪਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਘ੍ਰਾਤ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਹਰ੍षਂ ਵਿषਾਦਂ ਚ ਸਮਨਸ੍ਕੋ ਹਿ ਵਿਨ੍ਦਤੇ
ਸੁਣ ਕੇ, ਛੂਹ ਕੇ, ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁੰਘ ਕੇ ਜਾਂ ਚੱਖ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਮਨ ਵਾਲਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਲੋਕ ਇਵ ਰੂਪਾਣਾਮ੍ ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਮਨਃ । ਬਧ੍ਯਤੇ ਬਦ੍ਧਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤੋ ਹਿ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਹੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਜਡਾਨਾਂ ਵਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਡਂ ਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਮਨਃ । ਤਂ ਚਾਵਗਚ੍ਛਤ ਜਡਂ ਮਨੋ ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਚੇਤਨਮ੍
ਜੋ ਮਨ 'ਮੰਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਚੇਤਨਂ ਨ ਚ ਜਡਂ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਸੁਖਦੁਃਖੇਹਂ ਜਗਦ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਂ ਤਤਃ
ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਉਭਰਿਆ ਹੈ, ਨਾਂ ਤਾਂ ਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮੰਦ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਨ, ਉਭਰੀ ਹੈ।
ਏਕਰੂਪੇ ਹਿ ਮਨਸਿ ਸਂਸਾਰਃ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ । ਆਬਿਲਂ ਕਾਰਣਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਜਗਦ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੰਦਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜਡਂ ਹਿ ਮਨੋ ਨਾਮ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਨ ਕਾਰਣਮ੍ । ਜਡਂ ਚੋਪਲਧਰ੍ਮਾਪਿ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਨ ਕਾਰਣਮ੍
ਜੋ ਮਨ ਸੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੋ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗੂ ਸੁਸਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।