ਯਦਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਇਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਵਸਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਨ੍ਯੇਹਂ ਵਾਸਨੇਤਿ ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਜੋ ਭੋਗ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਮੁਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਬਚਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਮਲਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਙ੍ਕਿਤਾ । ऽਜਾਤਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੈਵ ਤਦਾਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਸਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਵਿਸ੍ਮਾਰਯਤਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲੇਨ ਤਨ੍ ਮਲਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮृਸ਼੍ਯ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਆਮੋਦਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸੁਣ ਕੇ, ਬਣਾਕੇ, ਵੇਖ ਕੇ, ਅਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਸੁੰਘ ਕੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਇਹ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਇੰਦ੍ਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਾਨਾਂ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੇ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਦਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਤ੍ਤਾਂ ਵਾਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਞ੍ਜਸਾ । ਸਦ੍ ਵਾਸਦ੍ ਵਾ ਵਿਕਲ੍ਪੌਘਂ ਤੇਨ ਮਾਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਤ ਨੂੰ ਅਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਅਸਤ ਨੂੰ ਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਾਇਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਨਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤਾ
ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਕਰਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਿਨ੍ਯਾ ਗਤਾਯਾਸ੍ ਸਕਲਙ੍ਕਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਦ੍ਰੂਪਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾ ਏਤਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ ਉਪਯਾਤਾਯਾ ਗਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਪਦਮ੍ । ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਤੈਰ੍ ਭृਸ਼ਂ ਰੂਢਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੋਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਨੀਯਕਲਙ੍ਕਾਙ੍ਕਾ ਜਾਡ੍ਯਜਾਲਾਨੁਪਾਤਿਨੀ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਭਾਗਕਲਿਤਾ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਕੁਲੈਵ ਚਿਤ੍
ਚਿੱਤ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਮੰਦੇਪਣ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜੀਵ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਮਨ' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਚਿੱਤ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 'ਬੁੱਧੀ' ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਿਲਂ ਪਰ੍ਯਾਯਨਿਚਯਂ ਬੁਧਾਃ । ਵਦਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯਾਃ ਕਲਙ੍ਕਿਨ੍ਯਾਸ਼੍ ਚ੍ਯੁਤਾਯਾਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ
ਜੋ ਇਹ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਮਨਃ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਜ੍ ਜਡਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਅਥ ਵਾਪਿ ਚ ਚੇਤਨਮ੍ । ਇਤ੍ਯ੍ ਏਕੋ ਮਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮਨ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ, ਹੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਮਨੋ ਹਿ ਨ ਜਡਂ ਰਾਮ ਨਾਪਿ ਚੇਤਨਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਮ੍ਲਾਨਾ ਜਡਾਜਡਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਮਨ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੋ ਧੁੰਦਲੀ, ਨਾ ਨਿਰਜੀਵ ਤੇ ਨਾ ਚੇਤਨ ਦਿੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਧ੍ਯੇ ਸਦਸਤੋ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਂ ਯਦ੍ ਆਬਿਲਮ੍ । ਜਗਤਃ ਕਾਰਣਂ ਰਾਮ ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਰੂਪ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਵਿਚਕਾਰ ਧੁੰਦਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੇਨੈਕਰੂਪੇਣ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਵਿਨਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਯੇਹ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ ਜਾਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍
ਜੋ ਹਾਲਤ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਤੇ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਲਾਰੂਢਂ ਸ੍ਵਕਲ੍ਪਨਮ੍ । ਯਚ੍ ਚਿਤੋ ਮ੍ਲਾਨਰੂਪਿਣ੍ਯਸ੍ ਤਦ੍ ਏਤਨ੍ ਮਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੂਰਖਤਾ ਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਲਿਨ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਨਿष੍ਯਨ੍ਦੋ ਹਿ ਮਲਿਨਃ ਕਲਙ੍ਕਵਿਕਲਾਨ੍ਤਰਃ । ਮਨ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਰਾਮ ਨ ਜਡਂ ਨ ਚ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਲਿਨ ਵਹਾਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਾਗ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਫਾਵਤ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ।
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਨਾਮਾਨਿ ਕਲਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਜੀਵਾਦ੍ਯਾਨੀਤਰਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ।
ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ਼ੈਲੂषੋ ਰੂਪਾਣ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵ ਹਿ । ਮਨੋ ਨਾਮਾਨ੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਰਾਮ ਕਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਰਜਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ, ਰਾਮਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਰਾਧਿਕਾਰਵਸ਼ਤੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਧਿਕृਤਾਭਿਧਾਮ੍ । ਯਥਾ ਯਾਤਿ ਨਰਃ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਤਥਾ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਜਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਏਤਾਃ ਕਥਿਤਾਸ੍ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਮਯਾ ਰਾਘਵ ਚੇਤਸਃ । ਏਤਾ ਏਵਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਪਨਾਸ਼ਤੈਃ
ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਨਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਈ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਭਿਮਤਾਂ ਯੁਕ੍ਤਿਮ੍ ਆਰੋਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਕृਤਾਃ । ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾ ਨਾਮਗੀਤਯਃ
ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਸੋਚ ਲਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਤੇ ਵਿਵਰਨ ਬਣਾਏ ਹਨ।
ਮਨੋ ਹਿ ਜਡਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਜੀਵਤਃ । ਤਥਾਹਙ੍ਕृਤਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਦਿਨਃ
ਕਿਸੇ ਲਈ ਮਨ ਨਿਰਜੀਵ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਜੀਵਤ ਹੈ; ਇਉਂ ਹੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਦृष੍ਟਯਸ੍ ਸृष੍ਟਕਲ੍ਪਨਾਃ । ਏਕਰੂਪਤਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾ ਮਯਾ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ
ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨੈਯਾਯਿਕੈਰ੍ ਇਤਰਥਾ ਤਾਦृਸ਼ਾਃ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਲ੍ਪਿਤਾਸ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਸ਼੍ ਚਾਰ੍ਵਾਕੈਰ੍ ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯਥਾ
ਨਿਆਇਕ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਚਾਰਵਾਕ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੈਮਿਨੀਯੈਰ੍ ਆਰ੍ਹਤੈਸ਼੍ ਚ ਬੌਦ੍ਧੈਰ੍ ਵੈਸ਼ੇषਿਕੈਸ੍ ਤਥਾ । ਅਨ੍ਯੈਰ੍ ਅਪਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਹੈਃ ਪਾਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜੈਮੀਨੀ, ਆਰਹਤ, ਬੌਧ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਆਦਿ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਹਿ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਦਂ ਪਾਰਮਾਤ੍ਮਿਕਮ੍ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਦੇਸ਼ਕਾਲੋਤ੍ਥੈਃ ਪੁਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਇਵਾਧ੍ਵਗੈਃ
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਯਾਤਰੀ ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਾਵਬੋਧਤਃ । ਕੇਵਲਂ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਤੇ ਵਿਕਲ੍ਪੈਰ੍ ਆਰੁਰੁਕ੍ਸ਼ਵਃ
ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਚ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਅਭਿਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਵਾਦਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਯਾ ਦृਸ਼ਾ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਦੇਸ਼ਕਾਲੋਤ੍ਥਾ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ ਪਥਿਕਾ ਇਵ
ਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਵਖਰਾ-ਵਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।