ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਲਾਯਿਤਵਪੁਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਚਿਦਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਕृਪਣੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯਸ੍ ਸਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਕਲਨਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
'ਮੈਂ ਚੇਤਨ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਬੇਚਾਰਾ ਹਾਂ' — ਇਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਸ੍ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਨॄਣਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਹਾਲਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਨਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਕਰ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰਹਿਤਂ ਮਨਃ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਹੀਨੋ ਗੁਣੀ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾਨਲੌष੍ਣ੍ਯਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਭਿਨ੍ਨਯੋਃ । ਤਥੈਵ ਕਰ੍ਮਮਨਸੋਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਮਨਸੋਰ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਮੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਚਿਤ੍ਤਰੂਪੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ਫਲਧਰ੍ਮਣਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਸ਼ਰੀਰੇਣ ਨਾਨਾਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ਾਲਿਨਾ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਰਾਹੀਂ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਯੇਨ ਵਾਸਨਾ ਯਤ੍ਰ ਲਤੇਵਾਰੋਪਿਤਾ ਯਥਾ । ਸਾ ਤੇਨ ਫਲਭੂਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਫਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਓਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਬੀਜਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ऽਥਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ ਤੁ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਫਲਾਸ੍ ਤਰੋਃ
ਮਨ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਫਲ।
ਮਨੋ ਯਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਸਰ੍ਵਾਸ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਮਾਥ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਏਵ ਚ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਵਾਸਨਾ, ਅਗਿਆਨ, ਯਤਨ ਅਤੇ ਯਾਦ—
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਮਾਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚੇਤੀਤਰਾ ਅਪਿ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਿਯੋ ਬਹ੍ਵ੍ਯਸ੍ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਹੇਤਵਃ
ਇੰਦ੍ਰੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ; ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਧੁਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਯੋਗੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਫਾਰਚਮਤ੍ਕृਤੇਃ । ਚਿਤੇਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਿਨ੍ਯਃ ਕृਤਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਯਃ
ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਅਚੰਭੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਯਾਸ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਏਤਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਵਿਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਃ ਕਥਂ ਰੂਢਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ?
ਗਤੇਵ ਸਕਲਙ੍ਕਤ੍ਵਂ ਯਦਾ ਚਿਤ੍ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਉਨ੍ਮੇषਰੂਪਿਣੀ ਜਾਤਾ ਤਦੈਵ ਹਿ ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਯਦਾ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਦੈषਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਿਯਤਾ ਗ੍ਰਹਣਕ੍ਸ਼ਮਾ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰਥ ਹੈ।
ਯਦਾ ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਮਾਨੇਨ ਸਤ੍ਤਾਂ ਕਲਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਭਿਧਾ ਤੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਭਵਬਨ੍ਧਨੀ
ਜਦੋਂ ਝੂਠੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬਾਲਵਤ੍ ਪੇਲਵਾ ਯਦਾ । ਵਿਚਾਰਂ ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਦਾ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਸ਼ਂਸਿਨੀ । ਆਧਾਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਂ ਤਦਾ ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ ਕੰਪਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਯੋਗੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੈਕਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਯਦੇਹਿਤਂ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਭਾਵਂ ਤੇਨੇਹ ਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ ਸृष੍ਟਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਯਦੈषੇਹਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਦਾ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਯਾਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪਦਾਰ੍ਥਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ ਇਵਾਨ੍ਤਰੇ । ਵਸਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਮਿਤਾਨ੍ਯੇਹਂ ਵਾਸਨੇਤਿ ਤਦੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਜੋ ਭੋਗ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਮੁਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਬਚਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਮਲਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ ਅਙ੍ਕਿਤਾ । ऽਜਾਤਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੈਵ ਤਦਾਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਸਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਵਿਸ੍ਮਾਰਯਤਿ ਤਤ੍ ਪਦਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਜਾਲੇਨ ਤਨ੍ ਮਲਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਘ੍ਰਾਤ੍ਵਾ ਵਿਮृਸ਼੍ਯ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਆਮੋਦਯਤ੍ਯ੍ ਏषਾ ਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ
ਸੁਣ ਕੇ, ਬਣਾਕੇ, ਵੇਖ ਕੇ, ਅਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਸੁੰਘ ਕੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਇਹ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਇੰਦ੍ਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਜਾਲਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤੇ । ਪ੍ਰਕृਤਤ੍ਵੇਨ ਭਾਵਾਨਾਂ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੇ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਦਸਤ੍ਤਾਂ ਨਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸਤ੍ਤਾਂ ਵਾਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਅਞ੍ਜਸਾ । ਸਦ੍ ਵਾਸਦ੍ ਵਾ ਵਿਕਲ੍ਪੌਘਂ ਤੇਨ ਮਾਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸਤ ਨੂੰ ਅਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇ ਅਸਤ ਨੂੰ ਸਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਾਇਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਨਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਮਭਿਃ । ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ ਲੋਕੇ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਤਾਂ ਗਤਾ
ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਕਰਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਿਨ੍ਯਾ ਗਤਾਯਾਸ੍ ਸਕਲਙ੍ਕਤਾਮ੍ । ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਦ੍ਰੂਪਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਾ ਏਤਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਯਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਲਣਾਂ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ ਉਪਯਾਤਾਯਾ ਗਤਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਪਦਮ੍ । ਸ੍ਵੈਰ੍ ਏਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਤੈਰ੍ ਭृਸ਼ਂ ਰੂਢਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੋਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਨੀਯਕਲਙ੍ਕਾਙ੍ਕਾ ਜਾਡ੍ਯਜਾਲਾਨੁਪਾਤਿਨੀ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਭਾਗਕਲਿਤਾ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਾਕੁਲੈਵ ਚਿਤ੍
ਚਿੱਤ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਮੰਦੇਪਣ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।