ਆਲੋਕਲਾਞ੍ਛਿਤਾਭੋਗੇ ਮਕੁਰੇ ਰਾਜਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਾਮृष੍ਟੇ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਪਣ ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣੋ ਗੁਣਿਨਿ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਾਦਿਃ ਪਟਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਮਨਸਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨਾਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇਪਨ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਜੀਵ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤਸ੍ ਤੁषਾਰੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਵਿਨਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕृष੍ਣਤਾਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਕਜ੍ਜਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਰ੍ਮਵਿਗਮੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਕ ਦਾ ਕਾਲਾਪਨ ਘਟਣ ਨਾਲ ਕਾਲਕ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ-ਕਰਮ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਕਰ੍ਮਤਾ । ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਨਾਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਮੁਕਤ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਵਹ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਯੋਰ੍ ਇਵ ਸਦਾ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋਃ । ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤਰਾਭਾਵੇ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਰੂਪਂ ਨਨੁ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧਿ । ਕਰ੍ਮਾਥ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਧਰ੍ਮਿ ਪਦਂ ਗਤੇ ਰਾਮ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ
ਮਨ ਸਦਾ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ।
ਮਨੋ ਹਿ ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਭਾਵਨਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ । ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਰੂਪਂ ਫਲਂ ਸਰ੍ਵੋ ऽਨੁਧਾਵਤਿ
ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਡਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਜਡਾਕृਤੇਃ । ਰੂਪਮ੍ ਆਰੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਮਨਸੋ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਜੜਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੜ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਿਸਹਿਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ
ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਸੱਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਰਾਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਲਾਯਿਤਵਪੁਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਚਿਦਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਕृਪਣੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯਸ੍ ਸਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਕਲਨਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
'ਮੈਂ ਚੇਤਨ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਬੇਚਾਰਾ ਹਾਂ' — ਇਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਸ੍ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਨॄਣਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਹਾਲਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਨਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਕਰ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰਹਿਤਂ ਮਨਃ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਹੀਨੋ ਗੁਣੀ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾਨਲੌष੍ਣ੍ਯਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਭਿਨ੍ਨਯੋਃ । ਤਥੈਵ ਕਰ੍ਮਮਨਸੋਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਮਨਸੋਰ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਮੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਚਿਤ੍ਤਰੂਪੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ਫਲਧਰ੍ਮਣਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਸ਼ਰੀਰੇਣ ਨਾਨਾਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ਾਲਿਨਾ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਰਾਹੀਂ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਯੇਨ ਵਾਸਨਾ ਯਤ੍ਰ ਲਤੇਵਾਰੋਪਿਤਾ ਯਥਾ । ਸਾ ਤੇਨ ਫਲਭੂਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਫਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਓਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਬੀਜਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ऽਥਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ ਤੁ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਫਲਾਸ੍ ਤਰੋਃ
ਮਨ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਫਲ।
ਮਨੋ ਯਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਸਰ੍ਵਾਸ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਮਾਥ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਏਵ ਚ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਵਾਸਨਾ, ਅਗਿਆਨ, ਯਤਨ ਅਤੇ ਯਾਦ—
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ ਮਾਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚੇਤੀਤਰਾ ਅਪਿ । ਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਿਯੋ ਬਹ੍ਵ੍ਯਸ੍ ਸਂਸਾਰਭ੍ਰਮਹੇਤਵਃ
ਇੰਦ੍ਰੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ; ਅਨੇਕ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਧੁਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਯੋਗੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਫਾਰਚਮਤ੍ਕृਤੇਃ । ਚਿਤੇਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਾਨੁਪਾਤਿਨ੍ਯਃ ਕृਤਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਯਃ
ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਅਚੰਭੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਯਾਸ੍ ਸਂਵਿਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨ੍ ਏਤਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਵਿਚਿਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਃ ਕਥਂ ਰੂਢਿਮ੍ ਉਪਾਗਤਾਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ?
ਗਤੇਵ ਸਕਲਙ੍ਕਤ੍ਵਂ ਯਦਾ ਚਿਤ੍ ਕਲਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਉਨ੍ਮੇषਰੂਪਿਣੀ ਜਾਤਾ ਤਦੈਵ ਹਿ ਮਨਸ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਾਨਾਮ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਂ ਯਦਾ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਤਦੈषਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਨਿਯਤਾ ਗ੍ਰਹਣਕ੍ਸ਼ਮਾ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰਥ ਹੈ।
ਯਦਾ ਮਿਥ੍ਯਾਭਿਮਾਨੇਨ ਸਤ੍ਤਾਂ ਕਲਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਭਿਧਾ ਤੇਨ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਭਵਬਨ੍ਧਨੀ
ਜਦੋਂ ਝੂਠੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਦਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੇਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਬਾਲਵਤ੍ ਪੇਲਵਾ ਯਦਾ । ਵਿਚਾਰਂ ਸਮ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਦਾ ਸਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਸ਼ਂਸਿਨੀ । ਆਧਾਵਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਫਲਂ ਤਦਾ ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਰਕੇ ਕੰਪਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਕਤਾਲੀਯਯੋਗੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵੈਕਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਯਦੇਹਿਤਂ ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਭਾਵਂ ਤੇਨੇਹ ਕਲ੍ਪਨਾ
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਦृष੍ਟਮ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ ਸृष੍ਟਮ੍ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ । ਯਦੈषੇਹਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਤਦਾ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਉਦਾਹृਤਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਯਾਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।