ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਹੇਤੁਤਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤੋ ਵਿਦੁਃ
ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸਾਗਰਪ੍ਰਖ੍ਯਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਯਾ ਚਿਦ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਨਤਾਜੀਵਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮ ਮਨੋ ਜੀਵਃ ਕਾਯਸ੍ ਤੇਨੈਵ ਤਨ੍ਯਤੇ । ਅਤਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਨ ਭਿਨ੍ਨੌ ਤਿਲਤੈਲਵਤ੍
ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਵ੍ ਅਰ੍ਥਾਵ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਅਬੋਧਾਦ੍ ਭੇਦਮ੍ ਆਯਾਤੌ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨੌ ਮੁਧੈਵ ਹਿ
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਮਨਸੀ ਰਾਮ ਮੂਰ੍ਖਾਣਾਂ ਨ ਤੁ ਧੀਮਤਾਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਾਮ੍ਬੁ ਬਾਲਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਭੇਦਧੀਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕੰਮ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸਿਰਫ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਵ੍ ਏਤੌ ਹਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੀ । ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੁਰਵਬੋਧਤਃ
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਮੋਦਾਤ੍ਮੇਵ ਕੁਸੁਮਂ ਵਿਵਿਧਾਕृਤਿ ਪਾਦਪਾਤ੍
ਮਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਮ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਨੀਹ ਚੇਤਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਪਦਾਤ੍ । ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰਾਤ੍
ਇਥੇ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦ੍ਧृਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਜੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਸ੍ਫੁਰਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰੇ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਫਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਮਨਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਕਾਯੋਤ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸ੍ ਤਤਃ
ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹਨ।
ਆਲੋਕਲਾਞ੍ਛਿਤਾਭੋਗੇ ਮਕੁਰੇ ਰਾਜਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਾਮृष੍ਟੇ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਪਣ ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣੋ ਗੁਣਿਨਿ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਾਦਿਃ ਪਟਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਮਨਸਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨਾਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇਪਨ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਜੀਵ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤਸ੍ ਤੁषਾਰੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਵਿਨਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕृष੍ਣਤਾਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਕਜ੍ਜਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਰ੍ਮਵਿਗਮੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਕ ਦਾ ਕਾਲਾਪਨ ਘਟਣ ਨਾਲ ਕਾਲਕ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ-ਕਰਮ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਕਰ੍ਮਤਾ । ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਨਾਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਮੁਕਤ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਵਹ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਯੋਰ੍ ਇਵ ਸਦਾ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋਃ । ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤਰਾਭਾਵੇ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਰੂਪਂ ਨਨੁ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧਿ । ਕਰ੍ਮਾਥ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਧਰ੍ਮਿ ਪਦਂ ਗਤੇ ਰਾਮ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ
ਮਨ ਸਦਾ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ।
ਮਨੋ ਹਿ ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਭਾਵਨਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ । ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਰੂਪਂ ਫਲਂ ਸਰ੍ਵੋ ऽਨੁਧਾਵਤਿ
ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਡਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਜਡਾਕृਤੇਃ । ਰੂਪਮ੍ ਆਰੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਮਨਸੋ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਜੜਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੜ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਿਸਹਿਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ
ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਸੱਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਰਾਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਜਡਾਜਡਦृਸ਼ੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਲਾਯਿਤਵਪੁਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਪਰਾਮृष੍ਟਂ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਤੱਤ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਚਿਦਵਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਕृਪਣੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਯਸ੍ ਸਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਕਲਨਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
'ਮੈਂ ਚੇਤਨ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਬੇਚਾਰਾ ਹਾਂ' — ਇਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਸ੍ ਸਦਸਤੋਰ੍ ਮਧ੍ਯੇ ਨॄਣਾਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਯਾਤਸ੍ ਤਦ੍ ਰੂਪਂ ਮਨਸੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਹਾਲਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਨਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਕਰ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਰਹਿਤਂ ਮਨਃ । ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਹੀਨੋ ਗੁਣੀ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾਨਲੌष੍ਣ੍ਯਯੋਸ੍ ਸਤ੍ਤਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਭਿਨ੍ਨਯੋਃ । ਤਥੈਵ ਕਰ੍ਮਮਨਸੋਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਮਨਸੋਰ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਮੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਚਿਤ੍ਤਰੂਪੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ਫਲਧਰ੍ਮਣਾ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੈਕਸ਼ਰੀਰੇਣ ਨਾਨਾਵਿਸ੍ਤਰਸ਼ਾਲਿਨਾ
ਮਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਰਾਹੀਂ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਯੇਨ ਵਾਸਨਾ ਯਤ੍ਰ ਲਤੇਵਾਰੋਪਿਤਾ ਯਥਾ । ਸਾ ਤੇਨ ਫਲਭੂਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਦ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹੀ ਫਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਓਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਬੀਜਂ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ऽਥਾਨੁਭੂਯਤੇ । ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ ਤੁ ਵਿਵਿਧਾਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਫਲਾਸ੍ ਤਰੋਃ
ਮਨ ਦੇ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਫਲ।
ਮਨੋ ਯਦ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਤ੍ਤੇ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ । ਸਰ੍ਵਾਸ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਮਾਥ ਕਲ੍ਪਨਾ । ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ ਏਵ ਚ
ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਚਿੱਤ, ਕਰਮ, ਕਲਪਨਾ, ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਵਾਸਨਾ, ਅਗਿਆਨ, ਯਤਨ ਅਤੇ ਯਾਦ—