ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਸਙ੍ਕਰੇ ਲੋਕੇ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵ੍ ਅਫਲਦਾਯਿषੁ । ਮਾਤ੍ਸ੍ਯੇ ਨ੍ਯਾਯੇ ਵਿਲਸਤਿ ਨਾਸ਼ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਨਿਆਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਂ ਤਤ੍ ਕृਤਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਏਤਂ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ।
ਸਾਧੁ ਰਾਘਵ ਪृष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮ੍ ਇਮਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਯੇਨ ਭृਸ਼ਂ ਜ੍ਞਾਨੋਦਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਜਾਗੇ।
ਮਨਸੋ ਯਸ੍ ਸਮੁਨ੍ਮੇषਃ ਕਲਾਕਲਨਰੂਪਤਃ । ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਂ ਫਲਮ੍ ਅਸ੍ਯੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ-ਤੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਹਿ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਕਰ੍ਮ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਜੀਵੋ ਦੇਹਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਨ ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਇਹ । ਤਥੈਵ ਕਰ੍ਮਮਨਸੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਭਿਨ੍ਨਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਕਥਿਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਮਨੋਦੇਹਃ ਕਰ੍ਮਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਜਾਂ ਹਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ ਸ਼ੈਲੋ ਨ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਨ ਸਾ ਦਿਙ੍ ਨ ਤ੍ਰਿਵਿष੍ਟਪਮ੍ । ਅਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਫਲਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕृਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼, ਕੋਈ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਐਹਿਕਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਵਾਪਿ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ ਰਚਿਤਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਪੌਰੁषੋ ऽਸੌ ਪਰੋ ਯਤ੍ਨੋ ਨ ਕਦਾਚਨ ਨਿष੍ਫਲਃ
ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧੀਹ ਨੇਤਰਤ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਜਨਤਾਬੀਜਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ ਨੇਤਰਤ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਹੇਤੁਤਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤੋ ਵਿਦੁਃ
ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸਾਗਰਪ੍ਰਖ੍ਯਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਯਾ ਚਿਦ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਨਤਾਜੀਵਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮ ਮਨੋ ਜੀਵਃ ਕਾਯਸ੍ ਤੇਨੈਵ ਤਨ੍ਯਤੇ । ਅਤਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਨ ਭਿਨ੍ਨੌ ਤਿਲਤੈਲਵਤ੍
ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਵ੍ ਅਰ੍ਥਾਵ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਅਬੋਧਾਦ੍ ਭੇਦਮ੍ ਆਯਾਤੌ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨੌ ਮੁਧੈਵ ਹਿ
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਮਨਸੀ ਰਾਮ ਮੂਰ੍ਖਾਣਾਂ ਨ ਤੁ ਧੀਮਤਾਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਾਮ੍ਬੁ ਬਾਲਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਭੇਦਧੀਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕੰਮ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸਿਰਫ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਵ੍ ਏਤੌ ਹਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੀ । ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੁਰਵਬੋਧਤਃ
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਮੋਦਾਤ੍ਮੇਵ ਕੁਸੁਮਂ ਵਿਵਿਧਾਕृਤਿ ਪਾਦਪਾਤ੍
ਮਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਮ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਨੀਹ ਚੇਤਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਪਦਾਤ੍ । ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰਾਤ੍
ਇਥੇ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦ੍ਧृਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਜੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਸ੍ਫੁਰਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰੇ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਫਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਮਨਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਕਾਯੋਤ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸ੍ ਤਤਃ
ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹਨ।
ਆਲੋਕਲਾਞ੍ਛਿਤਾਭੋਗੇ ਮਕੁਰੇ ਰਾਜਤੇ ਸੁਖਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰਾਮृष੍ਟੇ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਮਨਸਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਪਣ ਸੋਹਣਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣੋ ਗੁਣਿਨਿ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਾਦਿਃ ਪਟਾਦੌ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਯਥਾ । ਤਥਾ ਮਨਸਿ ਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਂ ਜੀਵਨਾਮ੍ਨਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇਪਨ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਜੀਵ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤਸ੍ ਤੁषਾਰੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ । ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਵਿਨਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਠੰਡਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਕृष੍ਣਤਾਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਕਜ੍ਜਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ਮਕਰ੍ਮਵਿਗਮੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਕ ਦਾ ਕਾਲਾਪਨ ਘਟਣ ਨਾਲ ਕਾਲਕ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ-ਕਰਮ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਮਨੋਨਾਸ਼ੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਕਰ੍ਮਤਾ । ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏष ਨਾਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਦਾਚਨ
ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਕਰਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਮੁਕਤ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਵਹ੍ਨ੍ਯੌष੍ਣ੍ਯਯੋਰ੍ ਇਵ ਸਦਾ ਸ਼੍ਲਿष੍ਟਯੋਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋਃ । ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਕਤਰਾਭਾਵੇ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਵਿਲੀਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸਦਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਦਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਵਿਲਾਸਮ੍ ਏਤਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦੈਕਰੂਪਂ ਨਨੁ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧਿ । ਕਰ੍ਮਾਥ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਧਰ੍ਮਿ ਪਦਂ ਗਤੇ ਰਾਮ ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ
ਮਨ ਸਦਾ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ; ਕਰਮ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ।
ਮਨੋ ਹਿ ਭਾਵਨਾਮਾਤ੍ਰਂ ਭਾਵਨਾ ਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀ । ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਂ ਰੂਪਂ ਫਲਂ ਸਰ੍ਵੋ ऽਨੁਧਾਵਤਿ
ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਠੰਢੀ-ਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਉਸ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਡਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਜਡਾਕृਤੇਃ । ਰੂਪਮ੍ ਆਰੂਢਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਮਨਸੋ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਅਰ੍ਹਸਿ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਜੜਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੜ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਅਨਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਿਸਹਿਤਂ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਤਨ੍ ਮਨੋ ਵਿਦੁਃ
ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਸੱਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਰਾਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।