ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤਾ ਯੇ ਧੀਰਾਸ੍ ਸਮਦृष੍ਟਯਃ । ਯਨ੍ਨਿਦੇਸ਼ਾਃ ਫਲੋਪੇਤਾਸ੍ ਸਾਧਵਸ੍ ਤ ਉਦਾਹृਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲੋਂ ਢਿੱਠੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸੱਚੇ ਨੇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਯਂ ਤੁ ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸਕਲਾ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ । ਸਾਧੁਵृਤ੍ਤਤਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਪੂਰੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਸਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧੁਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯੋ ਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ । ਬਹਿष੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਂ ਸਰ੍ਵੇ ਸ ਚ ਦੁਃਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜੋ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੋਕੇ ਚ ਵੇਦੇ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੋ । ਯਥਾ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣੇਹ ਸਙ੍ਗਤੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰਾ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਮੀਯਤੇ । ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਆਮ੍ਨਾਯੋ ਲੋਕੇ ਵੇਦੋਕ੍ਤ ਏष ਸਃ
ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਮਾਪ ਹੋਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣੋ ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪੁਨਰ੍ ਬੀਜਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਾਤ੍
ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੀਵ ਤੋਂ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ।
ਯਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਕਰ੍ਮ ਦੀਯਤੇ ਭਵਪਞ੍ਜਰੇ । ਤਦ੍ਵਾਸਨਾਨੁਰੂਪੇਣ ਫਲਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਕਥਂ ਨਾਮ ਜਨ੍ਮਬੀਜੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਵਿਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜੀਵ ਜਨਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਦੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ?
ਪਕ੍ਸ਼ੇਣਾਨੇਨ ਭਗਵਨ੍ ਭਵਤਾ ਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਣੋਃ । ਤਿਰਸ੍ਕृਤਾ ਜਗਜ੍ਜਾਤਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਤੈਤਯੋਃ
ਇਸ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਕਾਰਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਨ੍ਮਾਦਿषੁ ਫਲੇषੁ ਤੁ । ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਸਙ੍ਕਰੇ ਲੋਕੇ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵ੍ ਅਫਲਦਾਯਿषੁ । ਮਾਤ੍ਸ੍ਯੇ ਨ੍ਯਾਯੇ ਵਿਲਸਤਿ ਨਾਸ਼ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੱਛੀ ਵਾਲਾ ਨਿਆਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਨਾਸ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਂ ਤਤ੍ ਕृਤਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਭਗਵਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਏਤਂ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਸ੍ਫਾਰਂ ਛਿਨ੍ਦ੍ਧਿ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋ।
ਸਾਧੁ ਰਾਘਵ ਪृष੍ਟੋ ऽਸ੍ਮਿ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮ੍ ਇਮਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇ ਯੇਨ ਭृਸ਼ਂ ਜ੍ਞਾਨੋਦਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਜਾਗੇ।
ਮਨਸੋ ਯਸ੍ ਸਮੁਨ੍ਮੇषਃ ਕਲਾਕਲਨਰੂਪਤਃ । ਏਤਤ੍ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬੀਜਂ ਫਲਮ੍ ਅਸ੍ਯੈਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ-ਤੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਹਿ ਮਨਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਕਰ੍ਮ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਜੀਵੋ ਦੇਹਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕੁਸੁਮਾਮੋਦਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਨ ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨਯੋਰ੍ ਇਹ । ਤਥੈਵ ਕਰ੍ਮਮਨਸੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਭਿਨ੍ਨਯੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਲੱਗਣ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਕਥਿਤੋ ਬੁਧੈਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਮਨੋਦੇਹਃ ਕਰ੍ਮਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਜਾਂ ਹਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਚਿੱਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ ਸ਼ੈਲੋ ਨ ਤਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ ਨ ਸਾ ਦਿਙ੍ ਨ ਤ੍ਰਿਵਿष੍ਟਪਮ੍ । ਅਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਫਲਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕृਤਾਨਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਕਰ੍ਮਣਾਮ੍
ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼, ਕੋਈ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਐਹਿਕਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਵਾਪਿ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ ਰਚਿਤਂ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਪੌਰੁषੋ ऽਸੌ ਪਰੋ ਯਤ੍ਨੋ ਨ ਕਦਾਚਨ ਨਿष੍ਫਲਃ
ਇਸ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਥਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਧੀਹ ਨੇਤਰਤ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਜਨਤਾਬੀਜਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਰਾਘਵ ਨੇਤਰਤ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ, ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ ਅਨੁਸਨ੍ਧਾਨਹੇਤੁਤਃ । ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਚੇਤਃ ਕਰ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਤੋ ਵਿਦੁਃ
ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਸਾਗਰਪ੍ਰਖ੍ਯਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਧਰ੍ਮਿਣੀ । ਯਾ ਚਿਦ੍ ਆਹੁਰ੍ ਅਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਜਨਤਾਜੀਵਤਾਂ ਗਤਮ੍
ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮ ਮਨੋ ਜੀਵਃ ਕਾਯਸ੍ ਤੇਨੈਵ ਤਨ੍ਯਤੇ । ਅਤਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਨ ਭਿਨ੍ਨੌ ਤਿਲਤੈਲਵਤ੍
ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਲ ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਾਵ੍ ਅਰ੍ਥਾਵ੍ ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਅਬੋਧਾਦ੍ ਭੇਦਮ੍ ਆਯਾਤੌ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨੌ ਮੁਧੈਵ ਹਿ
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਗਲਤ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮਮਨਸੀ ਰਾਮ ਮੂਰ੍ਖਾਣਾਂ ਨ ਤੁ ਧੀਮਤਾਮ੍ । ਸਮੁਦ੍ਰਾਮ੍ਬੁ ਤਰਙ੍ਗਾਮ੍ਬੁ ਬਾਲਾਨਾਮ੍ ਇਵ ਭੇਦਧੀਃ
ਰਾਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਕੰਮ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸਿਰਫ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਵ੍ ਏਤੌ ਹਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੀ । ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੇ ਦੁਰਵਬੋਧਤਃ
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਤੇ ਕੰਮ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਸਮਝਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ । ਆਮੋਦਾਤ੍ਮੇਵ ਕੁਸੁਮਂ ਵਿਵਿਧਾਕृਤਿ ਪਾਦਪਾਤ੍
ਮਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਮ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤृਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਨੀਹ ਚੇਤਾਂਸ੍ਯ੍ ਅਵਿਰਤਂ ਪਦਾਤ੍ । ਪਰਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰਾਤ੍
ਇਥੇ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਦ੍ਧृਤਾਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤੁ ਜੀਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ਤਾਨਿ ਤੁ । ਸ੍ਫੁਰਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਰਙ੍ਗਾ ਇਵ ਸਾਗਰੇ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਸਫਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਮਨਸ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਕਾਯੋਤ੍ਥਂ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸ੍ ਤਤਃ
ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਸਿਰਫ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਹਨ।