ਸਰ੍ਵਾ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦृਸ਼੍ਯਦृष੍ਟਯਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਤਰਙ੍ਗਿਣ੍ਯੋ ਯਥਾ ਭਾਸ੍ਕਰਤੇਜਸਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਰੂਪਤਃ । ਸ਼ੀਤਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ ਇਵ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਲੋਕਾ ਇਵ ਤੇਜਸਃ
ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦਰਸ਼ਕ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਠੰਢੇ ਚੰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਏਵਮ੍ ਏਤਾ ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਜਾਤਯੋ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤਾਜਾਤਯਸ਼੍ ਚਿਰਕਾਲਿਕਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਤਿਪਯਾਤੀਤਜਨ੍ਮਰੂਪਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਤ੍ਸੁ ਵਿਵਿਧੇषੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਸ੍ ਤਸ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਭਗਵਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤ੍ਯਃ । ਆਯਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਤਥੋਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਭੂਤਸ਼੍ਰਿਯਃ ਕਣਘਟਾ ਇਵ ਪਾਵਕੋਤ੍ਥਾਃ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਪਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਉਂਦੇ, ਜਾਂਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉਠਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਾਰੌ ਸਮਮ੍ ਏਵ ਪਰਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਕਟਤਾਂ ਯਾਤੌ ਪੁष੍ਪਾਮੋਦੌ ਤਰੋਰ੍ ਇਵ
ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ।
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਮੁਕ੍ਤੇ ਜੀਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਵਿਤਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੀਲਿਮ੍ਨ ਇਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਆਪਕ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਜਨਾਚਾਰੋ ਯਤ੍ਰ ਰਾਘਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜੀਵਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿੱਥੇ, ਰਾਘਵ, ਅਜਾਗਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ' ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਜਨਾਚਾਰੇ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਏਵਂ ਨ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਇਦਂ ਜਾਤਂ ਨ ਜਾਤਂ ਵੇਤਿ ਰਾਘਵ
ਪਰ ਜਾਗਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ' ਜਾਂ 'ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ'।
ਕਾਚਿਦ੍ ਵਾ ਕਲਨਾ ਯਾਵਨ੍ ਨ ਨੀਤਾ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਾਵਲ੍ ਲੋਕੇ ਨ ਸ਼ੋਭਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਰਾਘਵ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਅਤੋ ਭੇਦਦਸ਼ਾਂ ਦੀਨਾਮ੍ ਅਙ੍ਗੀਕृਤ੍ਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਦਮ੍ ਏਤੇ ਜੀਵਾਸ਼੍ ਚ ਵੇਤਿ ਵਾਚਾਮ੍ ਅਯਂ ਭ੍ਰਮਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ'—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਭੁਲਾਵਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਤਿ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਨਿਰਾਸਙ੍ਗਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜਾਯਤੇ ਜਗਤ੍ । ਤਜ੍ਜਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਗਤਂ ਦੁਰਵਬੋਧਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੇਰੁਮਨ੍ਦਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾ ਬਹਵੋ ਜੀਵਰਾਸ਼ਯਃ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਸਂਲੀਨਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪਰੇ ਪਦੇ
ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪਦ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯੇ ਜਾਯਮਾਨਾਸ੍ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ । ਨਾਨਾਕਕੁਬ੍ਨਿਕੁਞ੍ਜੇषੁ ਪਾਦਪੇष੍ਵ੍ ਇਵ ਪਲ੍ਲਵਾਃ
ਕਈ ਹੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ।
ਜੀਵੌਘਾਸ਼੍ ਚੋਦ੍ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਧਾਵ੍ ਇਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਾਃ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਲਯਮ੍ ਏष੍ਯਨ੍ਤਿ ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਮਧੁਲਤਾ ਇਵ
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਵਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮਧੁਲਤਾ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਿष੍ਠਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਜਸ੍ਰਂ ਕਾਲੇषੁ ਤ ਏਵਾਨ੍ਯੇ ਚ ਭੂਰਿਸ਼ਃ । ਜਾਯਨ੍ਤੇ ऽਥ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਮਿਞ੍ ਜੀਵਰਾਜਯਃ
ਕਾਲ ਦੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਜੀਵ ਸਦਾ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੁष੍ਪਾਮੋਦਾਵ੍ ਇਵਾਭਿਨ੍ਨੌ ਪੁਮਾਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਚ ਰਾਘਵ । ਪਰਮੇਸ਼ਾਤ੍ ਸਮਾਯਾਤੌ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਸ਼ਤਸ਼੍ ਸ਼ਨੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਥਮ੍ ਏਤੇ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੈਤ੍ਯੋਰਗਨਰਾਮਰਾਃ । ਉਦ੍ਭਵਨ੍ਯਗ੍ਭਵਾਭਾਵੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦੈਤ, ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹੇਤੁਰ੍ ਵਿਹਰਣੇ ਤੇषਾਮ੍ ਆਤ੍ਮਵਿਸ੍ਮਰਣਾਦ੍ ऋਤੇ । ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਲ੍ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਸਾਧੋ ਜਨ੍ਮਾਧ੍ਵਫਲਦੋ ऽਪਰਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਹੇ ਸਾਧੂ, ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਅਵਿਸਂਵਾਦਿਤਾਰ੍ਥਂ ਸਦ੍ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਦृष੍ਟਿਭਿਃ । ਵੀਤਰਾਗੈਰ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਣੀਤਂ ਤਚ੍ ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਸਚੇ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤਾ ਯੇ ਧੀਰਾਸ੍ ਸਮਦृष੍ਟਯਃ । ਯਨ੍ਨਿਦੇਸ਼ਾਃ ਫਲੋਪੇਤਾਸ੍ ਸਾਧਵਸ੍ ਤ ਉਦਾਹृਤਾਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਲੋਂ ਢਿੱਠੇ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸੱਚੇ ਨੇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਯਂ ਤੁ ਦृष੍ਟਿਸ੍ ਸਕਲਾ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ । ਸਾਧੁਵृਤ੍ਤਤਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਪੂਰੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਸਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧੁਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਯੋ ਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ । ਬਹਿष੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਂ ਸਰ੍ਵੇ ਸ ਚ ਦੁਃਖੇ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ
ਜੋ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੋਕੇ ਚ ਵੇਦੇ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੋ । ਯਥਾ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣੇਹ ਸਙ੍ਗਤੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਣਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰਾ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਮੀਯਤੇ । ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਆਮ੍ਨਾਯੋ ਲੋਕੇ ਵੇਦੋਕ੍ਤ ਏष ਸਃ
ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਮਾਪ ਹੋਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣੋ ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ ਬੀਜਾਦ੍ ਇਵ ਨਵਾਙ੍ਕੁਰਃ । ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪੁਨਰ੍ ਬੀਜਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਕੁਰਾਤ੍
ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੀਵ ਤੋਂ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ।
ਯਯਾ ਵਾਸਨਯਾ ਕਰ੍ਮ ਦੀਯਤੇ ਭਵਪਞ੍ਜਰੇ । ਤਦ੍ਵਾਸਨਾਨੁਰੂਪੇਣ ਫਲਂ ਸਮਨੁਭੂਯਤੇ
ਜਿਸ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਕਥਂ ਨਾਮ ਜਨ੍ਮਬੀਜੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਵਿਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜੀਵ ਜਨਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਦੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ?
ਪਕ੍ਸ਼ੇਣਾਨੇਨ ਭਗਵਨ੍ ਭਵਤਾ ਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਣੋਃ । ਤਿਰਸ੍ਕृਤਾ ਜਗਜ੍ਜਾਤਾਪ੍ਯ੍ ਅਵਿਨਾਭਾਵਿਤੈਤਯੋਃ
ਇਸ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਣ੍ਯ੍ ਅਕਾਰਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ ਜਨ੍ਮਾਦਿषੁ ਫਲੇषੁ ਤੁ । ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲਮ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਤ੍ਵਯਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਿਤਮ੍
ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਆਦਿ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।