ਅਨਦ੍ਯਤਨਜਨ੍ਮਾਤ੍ਤਮਤਿਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ਕਾਰਣਾ । ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਮਧ੍ਯਮਾ ਪੁਂਸੋ ਰਾਮ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਭਵਾਨ੍ਤਰਾ
ਰਾਮਾ, ਐਸਾ ਮੰਦਤਾ ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਧਯਮ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗਾ ਲੋਕੇ ਰਾਜਸੀ ਰਾਜਸਤ੍ਤਮ । ਅਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਜਨ੍ਮਾਧ੍ਵਾ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਰਾਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਹਿ ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਗ੍ਯਾ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ । ਤਾਦृਕ੍ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਾਜਸਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਸ-ਸਾਤਵਿਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੈਵ ਚੇਦ੍ ਇਤਰੈਰ੍ ਅਲ੍ਪੈਰ੍ ਜਨ੍ਮਭਿਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ । ਤਤ੍ ਤਾਦृਸ਼ੀ ਹਿ ਸਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਾਜਸਰਾਜਸੀ
ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਰਾਜਸ-ਰਾਜਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੈਵ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤੈਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ ਚੇਚ੍ ਚਿਰੈषਿਣੀ । ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭਾ ਸਦ੍ਭੀ ਰਾਜਸਤਾਮਸੀ
ਜੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਰਾਜਸ-ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੈਵ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਚੇਤ੍ ਸਹਸ੍ਰੈਰ੍ ਅਪਿ ਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭਾ ਰਾਜਸਾਤ੍ਯਨ੍ਤਤਾਮਸੀ
ਜੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜਸ-ਅਤਿ-ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੁਕ੍ਤਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾ ਤੁ ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨृਣਾਮ੍ । ਚਿਰਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਹਿ ਕਥਿਤਾ ਤਾਮਸੀ ਸਾ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਨੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਭਾਗਿਨੀ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਾਮਸਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭਸ਼ਂਸਿਨੀ
ਜੇ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਭਾਵੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਮੋਰਾਜਸਰੂਪੇਤਿ ਤਾਦृਸ਼ੈਰ੍ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ
ਜੇ ਕੁਝ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਰਾਜਸ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਚਲਣ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਢ੍ਯਾ ਪੁਰੋ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਗ੍ਯਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਾਮਸਤਾਮਸੀ
ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤੀਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਮਸਿਕ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਜਨ੍ਮਲਕ੍ਸ਼੍ਯਾਢ੍ਯਾ ਜਨ੍ਮਲਕ੍ਸ਼੍ਯੈਃ ਪੁਰੋ ऽਪਿ ਚੇਤ੍ । ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਤਦ੍ ਅਸੌ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਤਾਮਸੀ
ਪਰ ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਲੱਖਾਂ ਜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਮਸਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਾਸ੍ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਭੂਤਜਾਤਯਃ । ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਚਲਿਤਾ ਭੋਗਾਤ੍ ਪਯੋਰਾਸ਼ੇਰ੍ ਇਵੋਰ੍ਮਯਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਤਾ ਵਿਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜੀਵਰਾਸ਼ਯਃ । ਸ੍ਵਤੇਜਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਿਤਾ ਭੋਗਾਦ੍ ਦੀਪਾਦ੍ ਇਵ ਮਰੀਚਯਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕੰਪਦੀ ਹੋਈ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਭੂਤਪਙ੍ਕ੍ਤਯਃ । ਸ੍ਵਮਰੀਚਿਬਲੋਦ੍ਧੂਤਾਦ੍ ਅਲਾਤਾਙ੍ਗਾਤ੍ ਕਣਾ ਇਵ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਮਕ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਉਡਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਅਲਾਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਕਣ ਉਡਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜੀਵਜਾਤਯਃ । ਮਨ੍ਦਾਰਮਞ੍ਜਰੀਰੂਪਾਸ਼੍ ਚਨ੍ਦ੍ਰਬਿਮ੍ਬਾਦ੍ ਇਵਾਂਸ਼ਵਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਝ ਵਾਂਗ, ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦृਸ਼੍ਯਦृष੍ਟਯਃ । ਯਥਾ ਵਿਟਪਿਨਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਾਸ੍ ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਵਿਟਪਸ਼੍ਰਿਯਃ
ਸਾਰੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰਤਾਵਾਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜੀਵਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਕਟਕਾਙ੍ਗਦਕੇਯੂਰਯੁਕ੍ਤਯਃ ਕਨਕਾਦ੍ ਇਵ
ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੜੇ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜੀਵਰਾਸ਼ਯਃ । ਨਿਰ੍ਝਰਾਦ੍ ਅਮਲੋਦ੍ਦ੍ਯੋਤਾਤ੍ ਪਯਸਾਮ੍ ਇਵ ਬਿਨ੍ਦਵਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਜਸ੍ਯੈਵਾਖਿਲਾ ਰਾਮ ਭੂਤਸਨ੍ਤਤਿਕਲ੍ਪਨਾ । ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਘਟਸ੍ਥਾਲੀਰਨ੍ਧ੍ਰਾਕਾਸ਼ਾਦਯੋ ਯਥਾ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਲੜੀ ਅਜਨਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ, ਕੂਜੇ ਜਾਂ ਛੇਦ ਵਿਚਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਾ ਲੋਕਕਲਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਸ਼ੀਕਰਾਵਰ੍ਤਲਹਰੀਬਿਨ੍ਦਵਃ ਪਯਸੋ ਯਥਾ
ਸਾਰੇ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਘੁੰਮਣੀਆਂ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਏਵੋਤ੍ਥਿਤਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦृਸ਼੍ਯਦृष੍ਟਯਃ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਤਰਙ੍ਗਿਣ੍ਯੋ ਯਥਾ ਭਾਸ੍ਕਰਤੇਜਸਃ
ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾ ਦृਸ਼੍ਯਦृਸ਼ੋ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਨ ਰੂਪਤਃ । ਸ਼ੀਤਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ ਇਵ ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਲੋਕਾ ਇਵ ਤੇਜਸਃ
ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਦਰਸ਼ਕ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਠੰਢੇ ਚੰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਏਵਮ੍ ਏਤਾ ਹਿ ਲੋਕਾਨਾਂ ਜਾਤਯੋ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਰਯਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਏਵ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤਾਜਾਤਯਸ਼੍ ਚਿਰਕਾਲਿਕਾਃ । ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਤਿਪਯਾਤੀਤਜਨ੍ਮਰੂਪਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤ੍ਥਂ ਜਗਤ੍ਸੁ ਵਿਵਿਧੇषੁ ਵਿਚਿਤ੍ਰਰੂਪਾਸ੍ ਤਸ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਭਗਵਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਵਤ੍ਯਃ । ਆਯਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ ਤਥੋਤ੍ਪਤਨ੍ਤਿ ਭੂਤਸ਼੍ਰਿਯਃ ਕਣਘਟਾ ਇਵ ਪਾਵਕੋਤ੍ਥਾਃ
ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਪਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਉਂਦੇ, ਜਾਂਦੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਉਠਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਾਰੌ ਸਮਮ੍ ਏਵ ਪਰਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ । ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਕਟਤਾਂ ਯਾਤੌ ਪੁष੍ਪਾਮੋਦੌ ਤਰੋਰ੍ ਇਵ
ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ।
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਾਮੁਕ੍ਤੇ ਜੀਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਰ੍ਮਲੇ । ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤਿ ਵਿਤਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਨੀਲਿਮ੍ਨ ਇਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਃ
ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਆਪਕ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ।
ਅਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਜਨਾਚਾਰੋ ਯਤ੍ਰ ਰਾਘਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜੀਵਾ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਯਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਿੱਥੇ, ਰਾਘਵ, ਅਜਾਗਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ' ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਜਨਾਚਾਰੇ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਏਵਂ ਨ ਸ਼ੋਭਨਮ੍ । ਯਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ ਇਦਂ ਜਾਤਂ ਨ ਜਾਤਂ ਵੇਤਿ ਰਾਘਵ
ਪਰ ਜਾਗਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ' ਜਾਂ 'ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ'।
ਕਾਚਿਦ੍ ਵਾ ਕਲਨਾ ਯਾਵਨ੍ ਨ ਨੀਤਾ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਥਾਮ੍ । ਉਪਦੇਸ਼੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਾਵਲ੍ ਲੋਕੇ ਨ ਸ਼ੋਭਤੇ
ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਰਾਘਵ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ।