ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੁਪਦਂ ਚੇਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਰੇ ऽਪਿ ਹਿ ਰਸਾਯਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਪਰਾਂ ਤृਪ੍ਤਿਂ ਯਾਤਿ ਵਲ੍ਗਤਿ ਦृਪ੍ਯਤਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਖਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਵੱਡੀ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੁਪਦਂ ਚੇਤੋ ਵ੍ਯੋਮਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਮਹਾਵਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਲੁਨਾਤਿ ਲੂਤ੍ਵਾ ਚ ਪੁਨਰ੍ ਆਰੋਪਯਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਥਂ ਯਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਤਦ੍ ਏਵ ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਾਤ ਚੇਤਃ । ਨਾਸਜ੍ ਜਗਨ੍ ਨ ਚ ਸਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਵਗਮ੍ਯ ਨੂਨਮ੍ ਏਨਾਂ ਦृਸ਼ਂ ਵਿਵਿਧਭੇਦਵਤੀਂ ਜਹੀਹਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਜੋ ਵੀ ਮਾਇਆ ਜਲਦੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾ ਝੂਠ ਹੈ, ਨਾ ਸੱਚ; ਇਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੋਦਰਵਰ੍ਤਿਨਾਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰਾਮ ਤਰਙ੍ਗਾਨਾਮ੍ ਇਵਾਰ੍ਣਵਾਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਢ੍ਯਾਃ ਪਤਨ੍ਤਿ ਵਨਪਰ੍ਣਵਤ੍ । ਕਰ੍ਮਵਾਤ੍ਯਾ ਪਰਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਲੁਠਨ੍ਤਿ ਗਿਰਿਕੁਕ੍ਸ਼ਿषੁ
ਕਈ ਜੀਵ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰਮੇਯਭਵਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਤਤਾਜ੍ਞਾਨਮੋਹਿਤਾਃ । ਚਿਰਜਾਤਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤੀਹ ਬਹੁਕਲ੍ਪਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਕਈ ਜੀਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਗ ਸਕਦਾ, ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਤਿਪਯਾਤੀਤਮਨੋਰਮਭਵਾਨ੍ਤਰਾਃ । ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਪਰਾਯਣਾਃ
ਕਈ ਜੀਵ, ਕੁਝ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵਿਜ੍ਞਾਨਾਃ ਪਰਮ੍ ਏਵ ਪਦਂ ਗਤਾਃ । ਵਾਤੋਦ੍ਧੂਤਾਃ ਪਯੋਮਧ੍ਯਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾ ਇਵ ਬਿਨ੍ਦਵਃ
ਕਈ ਲੋਕ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਬੂੰਦਾਂ।
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਸਰ੍ਵਬੀਜਾਨਾਮ੍ ਇਤਿ ਹਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਦਾਤ੍ । ਆਵਿਰ੍ਭਾਵਤਿਰੋਭਾਵਭਙ੍ਗੁਰਾ ਭਵਰਾਗਿਣੀ
ਸਾਰੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ।
ਵਾਸਨਾ ਵਿषਵੈषਮ੍ਯਵੈਧੁਰ੍ਯਜ੍ਵਰਧਾਰਿਣੀ । ਅਨਨ੍ਤਸਙ੍ਕਟਾਨਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯਸਙ੍ਕਰਕਾਰਿਣੀ
ਵਾਸਨਾ, ਜਿਹੜੀ ਵਿਸ਼ ਤੇ ਅਸਮਤਲਤਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਣਗਣੇ ਦੁੱਖ, ਗਲਤੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨ੍ਤਸ਼ੈਲਕਨ੍ਦਰਚਾਰਿਣੀ । ਰਚਿਤੋਤ੍ਤਮਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾ ਵਿਹਿਤਾਵਰ੍ਤਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾ
ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ, ਸਮਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ 'ਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਵਿਅਕਤੀਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਭਟਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏषਾ ਜਗਜ੍ਜਙ੍ਗਲਜੀਰ੍ਣਵਲ੍ਲੀ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਮਾਲੋਕਕੁਠਾਰਕृਤ੍ਤਾ । ਵਿਲੀਨਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਮਨਸ਼੍ਸ਼ਰੀਰਾ ਭੂਯੋ ਨ ਸਂਰੋਹਤਿ ਰਾਮਭਦ੍ਰ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਣਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਬੇਲ, ਜਦੋਂ ਸਾਫ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਦੀ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ, ਹੇ ਰਾਮਭਦਰ।
ਉਤ੍ਤਮਾਧਮਮਧ੍ਯਾਨਾਂ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍ ਇਤਸ੍ ਤਤਃ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੀਨਾਂ ਵਿਭਾਗੋ ऽਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਘਵ
ਸੁਣੋ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ — ਚੰਗੀਆਂ, ਮਾੜੀਆਂ ਤੇ ਮੱਧਮ — ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ, ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਇਤ੍ਥਮ੍ਪ੍ਰਥਮਤੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਯੋ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਹਿ ਜਨ੍ਮਨਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਇष੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪਤੀ ਇਸ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਤਵਿਕ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ਪ੍ਰਥਮਤਾਨਾਮ੍ਨੀ ਸ਼ੁਭਾਭ੍ਯਾਸਸਮੁਦ੍ਭਵਾ । ਸ਼ੁਭਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਾ ਸਾ ਚ ਸ਼ੁਭਕਾਰ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੀ
ਇਹ 'ਪਹਿਲੀ ਉਤਪਤੀ' ਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾ ਚੇਦ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰਸਂਸਾਰਵਾਸਨਾਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਭਾਵੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਈਯੁषੀ ਗੁਣਪੀਵਰੀ
ਜੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਸਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਫਲਪ੍ਰਦਾਨੈਕਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮਾਨਦਾ । ਤੇਨ ਰਾਜਸਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਾ ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਜੋ ਕਾਰਣ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਰਾਜਸ-ਸਤ੍ਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਚੇਚ੍ ਚਿਤ੍ਰਸਂਸਾਰਵਾਸਨਾਵ੍ਯਵਹਾਰਿਣੀ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਕਲੁषਾ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰੈਰ੍ ਜ੍ਞਾਨਭਾਗਿਨੀ
ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਸਨਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਲਿਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ,
ਤਾਦृਕ੍ਫਲਪ੍ਰਦਾਨੈਕਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਨੁਮਾਨਦਾ । ਅਸਾਵ੍ ਅਧਮਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਾ ਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਜੋ ਕਾਰਣ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਵਾਲੇ ਕਰਤਬਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਨੀਚ-ਸਤ੍ਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਸੈਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਗਾਨਨ੍ਤਜਨ੍ਮਵृਨ੍ਦਾਦ੍ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍ । ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਯਦਿ ਤਤ੍ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ऽਤ੍ਯਨ੍ਤਤਾਮਸੀ
ਜੇ ਅਣਗਣੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ 'ਚ ਸ਼ੱਕ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਮਸਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਦ੍ਯਤਨਜਨ੍ਮਾਤ੍ਤਮਤਿਸ੍ ਤਾਦृਸ਼ਕਾਰਣਾ । ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਮਧ੍ਯਮਾ ਪੁਂਸੋ ਰਾਮ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਭਵਾਨ੍ਤਰਾ
ਰਾਮਾ, ਐਸਾ ਮੰਦਤਾ ਜੋ ਇਸ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮਧਯਮ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਗਾ ਲੋਕੇ ਰਾਜਸੀ ਰਾਜਸਤ੍ਤਮ । ਅਵਿਪ੍ਰਕृष੍ਟਜਨ੍ਮਾਧ੍ਵਾ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ਕृਤਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਰਾਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਹਿ ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਗ੍ਯਾ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ । ਤਾਦृਕ੍ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਾਜਸਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਸ-ਸਾਤਵਿਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੈਵ ਚੇਦ੍ ਇਤਰੈਰ੍ ਅਲ੍ਪੈਰ੍ ਜਨ੍ਮਭਿਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ । ਤਤ੍ ਤਾਦृਸ਼ੀ ਹਿ ਸਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਰਾਜਸਰਾਜਸੀ
ਜੇ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਰਾਜਸ-ਰਾਜਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੈਵ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤੈਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ ਚੇਚ੍ ਚਿਰੈषਿਣੀ । ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭਾ ਸਦ੍ਭੀ ਰਾਜਸਤਾਮਸੀ
ਜੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਰਾਜਸ-ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੈਵ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਚੇਤ੍ ਸਹਸ੍ਰੈਰ੍ ਅਪਿ ਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ । ਤਦ੍ ਉਕ੍ਤਾ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭਾ ਰਾਜਸਾਤ੍ਯਨ੍ਤਤਾਮਸੀ
ਜੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜਸ-ਅਤਿ-ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੁਕ੍ਤਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾ ਤੁ ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਨृਣਾਮ੍ । ਚਿਰਮੋਕ੍ਸ਼ਾ ਹਿ ਕਥਿਤਾ ਤਾਮਸੀ ਸਾ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤਾਮਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਜ੍ਜਨ੍ਮਨੈਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਭਾਗਿਨੀ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਾਮਸਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਤਾਦृਗਾਰਮ੍ਭਸ਼ਂਸਿਨੀ
ਜੇ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਭਾਵੈਃ ਕਤਿਪਯੈਰ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਭਾਗਿਨੀ ਚੇਤ੍ ਤਦ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਮੋਰਾਜਸਰੂਪੇਤਿ ਤਾਦृਸ਼ੈਰ੍ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ
ਜੇ ਕੁਝ ਹੀ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸ-ਰਾਜਸ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਚਲਣ ਐਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰਾਢ੍ਯਾ ਪੁਰੋ ਜਨ੍ਮਸ਼ਤੈਰ੍ ਅਪਿ । ਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਗ੍ਯਾ ਤਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਤਾਮਸਤਾਮਸੀ
ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤੀਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਮਸਿਕ।