ਚਿਤਾ ਸ੍ਵ ਏਵ ਭਾਵੋ ऽਸੌ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯੈਵਂ ਦ੍ਵਯੀਕृਤਃ । ਅਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ ਸੈਵ ਦ੍ਵੈਤਂ ਲਬ੍ਧਾਂਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਿਤਿਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤਯਾ ਵਪੁਃ । ਨਿਰ੍ਭਾਗਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਭਾਗਾਭਂ ਭ੍ਰਮਤੀਵ ਭ੍ਰਮਾਤੁਰਾ
ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ, ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਨ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭ੍ਰਮਭਾਙ੍ ਨੈਵੇਤੀਹ ਹਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਰ੍ਣਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਚਿਤੀਤ੍ਥਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਚਿਤਿਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਭਟਕਾਵੇ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ। ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਇਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਚਿਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਵੇਤ੍ਸਿ ਤਤ੍ । ਚਿਦ੍ਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਂਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਜਡਤੋਦਯਃ
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਭ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਥਿਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਨ-ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਸੁਥਿਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦੀਵ ਪृਥਕ੍ ਤੋਯੇ ਸਂਵਿਤ੍ਸਾਰਂ ਹਿ ਤਦ੍ ਯਤਃ
ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਆਦਿਕ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿਕ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਸ੍ਵ੍ ਇਵਾਤਸ੍ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵ ਨੋ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਅਹਨ੍ਤਾਪਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਪਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਵਿਦਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਹਿਮਮ੍
'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਸਮਝ, ਜੋ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਮੈਂ' ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਡਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ (ਬਰਫ਼) ਦੀ ਠੰਡਕ।
ਚਿਤੈਵ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣੋਪਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੀਃ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਨੈਤਿ ਸਾਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਨਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਦਿਤਯਾ ਸਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਨਾਨਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਿषਦਾਕृਤਿਃ
ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ।
ਦੇਹਾਦਿ ਦੇਹਪ੍ਰਤਿਭਾਰੂਪਾਤ੍ਮ ਤ੍ਯਜਤਾ ਸਦਾ । ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵੈ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ਰੇ ਸ਼ੋਧਿਤੇ ਹਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸੁਵਰ੍ਣਤਾਮ੍ । ਗਤੇ ऽਕृਤ੍ਰਿਮ ਆਨਨ੍ਦਃ ਕਿਂ ਦੇਹੋਪਲਖਣ੍ਡਕੈਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ ਮਿਆਰੀ ਹਾਲਤ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਸਲ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਯਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੋਧ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਧੌਤਃ ਕੇਨ ਖਪਾਦਪਃ । ਦੇਹਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਾ ਚੇਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਏਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗ੍ਰਹਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਧੋਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਸਤ੍ਯਾਭਿਨਿਵਿष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਹਾਦਾਵ੍ ਅਧਿਯਾਮ੍ ਇਹ । ਯੇ ਨਾਮੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਤੇ ਪੁਰੁषੈਡਕਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹਨ—ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖਿਲੌਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈਤਦ੍ ਭਾਵਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਤਥੈਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰੈਨ੍ਦਵਾਹਲ੍ਯਾਕृਤ੍ਰਿਮੇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਚੰਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਦੇਹਤਯੋਦਿਤਾਤ੍ਮ । ਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਨ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਵਗਮ੍ਯ ਨਿਰਿਚ੍ਛਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਜੋ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਤਤਾ ਵਜੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ', ਇਕੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ।
ਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਏष ਚ ਕਿਲਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਦੇਹਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਵ ਯਤਤੇ ਤਤ ਏਤਿ ਨਾਸ਼ਮ੍ । ਯਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਲ੍ਪਨਵਸ਼ਾਦ੍ ਭਯਮ੍ ਏਤਿ ਬਾਲੋ ਨਿਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦੇਸ਼ਗਤ ਏਵ ਕਯਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ-ਪਰੇਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਯਾ ਕਮਲਸਮ੍ਭਵਃ । ਰਘੂਦ੍ਵਹ ਪੁਨਃ ਪृष੍ਟੋ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਭੂਤਪਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ; ਤੇ ਰਘੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਲੈ ਕੇ।
ਤ੍ਵਯੈਵ ਭਗਵਨ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਪਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਅਮੋਘਾ ਇਤਿ ਤਾ ਏਵ ਕਥਂ ਮੋਘੀਕृਤਾਃ ਪੁਨਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਕਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਅਸਰਹੀਣ ਹੋ ਗਈਆਂ?
ਸ਼ਾਪੇਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯੇਣ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਮੂਢਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਕਿਲ ਜਨ੍ਤੁषੁ
ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈਤੌ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਘृਤੇ ਤਥਾ । ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੈਤੌ ਮਨੋਦੇਹੌ ਸਦੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਦੋ ਝੋਕੇ ਜਾਂ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਾ ਦੇਹਃ ਕੇਵਲਂ ਚੇਤਸੋਹਿਤਃ । ਮੁਧਾਨੁਭੂਯਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮृਗਤृष੍ਣਾਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਤ੍
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਚੰਦ।
ਏਕਨਾਸ਼ੇ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਏਵ ਨਾਸ਼ੋ ऽਤ੍ਰਾਭ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਅਵਸ਼੍ਯਭਾਵੀ ਤੁ ਮਨੋਨਾਸ਼ੇ ਦੇਹਪਰਿਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਇੱਥੇ ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋਣਾ ਪੱਕਾ ਹੈ।
ਮਨਸ਼੍ ਸ਼ਾਪਾਦਿਭਿਰ੍ ਦੋषੈਃ ਕਥਂ ਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਭੋ । ਕਥਮ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ ਵਾਪਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿਕ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ।
ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਜਗਤ੍ਕੋਸ਼ੇ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਾਨੁਪਾਤਿਨਾ । ਯਤ੍ ਪੌਰੁषੇਣ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਨ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯਤੇ ਜਨੈਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਜਾਤਯਃ । ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਵਿਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੜ ਤੱਕ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਂ ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਰੀਰਂ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਕਾਰਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚਲਮ੍ । ਅਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਾਂਸਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍
ਇੱਕ ਮਨ-ਦੇਹ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਾਇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦੂਜਾ ਦੇਹ ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਮਾਂਸਮਯਃ ਕਾਯਸ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਵਸ਼ਙ੍ਗਤਃ । ਸਰ੍ਵੈਰ੍ ਆਯਾਸ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਪੈਸ੍ ਤਥਾਧਿਵ੍ਯਾਧਿਸਞ੍ਚਯੈਃ
ਮਾਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੂਕਪ੍ਰਾਯੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਸ਼ਕ੍ਤੋ ऽਸੌ ਦੀਨਃ ਕ੍ਸ਼ਣਵਿਨਸ਼੍ਵਰਃ । ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਤ੍ਰਾਮ੍ਬੁਚਪਲੋ ਦੇਵਾਦਿਵਿਵਸ਼ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਹ ਲਗਭਗ ਗੂੰਗਾ, ਬੇਸਹਾਰਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਵਤੇਆਂ ਆਦਿਕ ਵਾਂਗ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯਃ ਕਾਯਃ ਕਾਯਵਤਾਮ੍ ਇਹ । ਸ ਆਯਤ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨਾਯਤ੍ਤੋ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯੇ
ਦੂਜਾ ਦੇਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਪੌਰੁषਂ ਸ੍ਵਮ੍ ਅਵष੍ਟਭ੍ਯ ਧੈਰ੍ਯਮ੍ ਆਲਮ੍ਬ੍ਯ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਯਦਿ ਤਿष੍ਠਤ੍ਯ੍ ਅਗਮ੍ਯੋ ऽਸੌ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਤਦ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਃ
ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਸਦੀਵੀ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।