ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਕਾਰਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਰਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਐਨ੍ਦਵਾਬ੍ਜਜਵਦ੍ ਰੂਢਂ ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਭੁਲ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਚਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਅਹਂਰੂਪਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਉਪਲਮ੍ਭੇਨ ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਤਃ
ਮੈਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਸਤ ਹਾਂ, ਨਾ ਅਸਤ। ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।
ਜਡਾਜਡਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮ ਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ । ਅਜਡਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਡਂ ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਗਮਾਤ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਜੜ ਅਤੇ ਅਜੜ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਜੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਾਨੁਭਵਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਤਦਭਾਵੇ ਵਿਲਾਯਿ ਤਤ੍ । ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੀ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਡਂ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮ ਨ ਜਡਂ ਨ ਚ ਚੇਤਨਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਥਰ ਤੱਕ, ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ।
ਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨੋਪਲਮ੍ਭਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਉਪਲਮ੍ਭੋ ਹਿ ਸਦृਸ਼ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਏਵ ਜਾਯਤੇ
ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰਖ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣ।
ਉਪਲਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਡਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚੇਤਨਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਉਪਲਮ੍ਭੋ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਸਮਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪਰਖ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਦੀ। ਪਰਖ ਤਾਂ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਬੰਧ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਡਚੇਤਨਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਪਦੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਦੀਵ ਮਹਾਮਰੌ
ਜੋ ਅਣਵਰਨਯ ਪਦ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੜ, ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਚਿਤੌ ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਕਲਨਂ ਤਨ੍ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਚਿਦ੍ਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰਾਜਡੋ ਭਾਗੋ ਜਾਡ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਚੇਤ੍ਯਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਚੇਤਨ ਹਿੱਸਾ ਅਜੜ ਹੈ, ਜੜ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਂਸ਼ੋ ਜਡਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ । ਇਤਿ ਜੀਵੋ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਗਚ੍ਛਤਿ ਲੋਲਤਾਮ੍
ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੜ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤਾ ਸ੍ਵ ਏਵ ਭਾਵੋ ऽਸੌ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯੈਵਂ ਦ੍ਵਯੀਕृਤਃ । ਅਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ ਸੈਵ ਦ੍ਵੈਤਂ ਲਬ੍ਧਾਂਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਨ੍ਯਤਯਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਿਤਿਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤਯਾ ਵਪੁਃ । ਨਿਰ੍ਭਾਗਾਪ੍ਯ੍ ਏਕਭਾਗਾਭਂ ਭ੍ਰਮਤੀਵ ਭ੍ਰਮਾਤੁਰਾ
ਚੇਤਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ, ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਨ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਭ੍ਰਮਭਾਙ੍ ਨੈਵੇਤੀਹ ਹਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਰ੍ਣਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਚਿਤੀਤ੍ਥਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਚਿਤਿਃ
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਭਟਕਾਵੇ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ। ਇਹ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਇਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਾਡ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਵ੍ ਅਸ੍ਯਾਂ ਚਿਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਵੇਤ੍ਸਿ ਤਤ੍ । ਚਿਦ੍ਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਂਸ਼ਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਜਡਤੋਦਯਃ
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਭ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਥਿਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮਨ-ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਸੁਥਿਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਹਨ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਪਰੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦੀਵ ਪृਥਕ੍ ਤੋਯੇ ਸਂਵਿਤ੍ਸਾਰਂ ਹਿ ਤਦ੍ ਯਤਃ
ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਆਦਿਕ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿਕ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਅਹਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਮृਗਤृष੍ਣਾਸ੍ਵ੍ ਇਵਾਤਸ੍ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵ ਨੋ
ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਅਹਨ੍ਤਾਪਦਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਪਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਵਿਦਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਅਹਨ੍ਤਾਦਿ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਹਿਮਮ੍
'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਸਮਝ, ਜੋ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਮੈਂ' ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਡਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ (ਬਰਫ਼) ਦੀ ਠੰਡਕ।
ਚਿਤੈਵ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਜਾਡ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣੋਪਮਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤੀਃ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਨੈਤਿ ਸਾਮ੍ਯਤਾਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਨਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਦਿਤਯਾ ਸਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ । ਨਾਨਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤ੍ਤਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਵਿषਦਾਕृਤਿਃ
ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ।
ਦੇਹਾਦਿ ਦੇਹਪ੍ਰਤਿਭਾਰੂਪਾਤ੍ਮ ਤ੍ਯਜਤਾ ਸਦਾ । ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵੈ ਸ੍ਫੁਟਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਤਾਮ੍ਰੇ ਸ਼ੋਧਿਤੇ ਹਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਸੁਵਰ੍ਣਤਾਮ੍ । ਗਤੇ ऽਕृਤ੍ਰਿਮ ਆਨਨ੍ਦਃ ਕਿਂ ਦੇਹੋਪਲਖਣ੍ਡਕੈਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਮਬੇ ਵਾਂਗ ਮਿਆਰੀ ਹਾਲਤ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਸਲ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਸਰੀਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
ਯਦ੍ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੋਧ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਧੌਤਃ ਕੇਨ ਖਪਾਦਪਃ । ਦੇਹਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਾ ਚੇਦ੍ ਯੁਕ੍ਤ ਏਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗ੍ਰਹਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਧੋਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਸਤ੍ਯਾਭਿਨਿਵਿष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਹਾਦਾਵ੍ ਅਧਿਯਾਮ੍ ਇਹ । ਯੇ ਨਾਮੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਜ੍ਞਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਤੇ ਪੁਰੁषੈਡਕਾਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹਨ—ਕਈ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖਿਲੌਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈਤਦ੍ ਭਾਵਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਂ ਤਥੈਤਦ੍ ਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰੈਨ੍ਦਵਾਹਲ੍ਯਾਕृਤ੍ਰਿਮੇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਚੰਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਤਥਾ ਭਵਤਿ ਦੇਹਤਯੋਦਿਤਾਤ੍ਮ । ਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਨ ਚਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਵਗਮ੍ਯ ਨਿਰਿਚ੍ਛਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਜੋ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਤਤਾ ਵਜੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ', ਇਕੋ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ।
ਦੇਹੋ ऽਯਮ੍ ਏष ਚ ਕਿਲਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਦੇਹਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਵ ਯਤਤੇ ਤਤ ਏਤਿ ਨਾਸ਼ਮ੍ । ਯਕ੍ਸ਼ਾਦਿਕਲ੍ਪਨਵਸ਼ਾਦ੍ ਭਯਮ੍ ਏਤਿ ਬਾਲੋ ਨਿਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ਦੇਸ਼ਗਤ ਏਵ ਕਯਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ-ਪਰੇਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਯਾ ਕਮਲਸਮ੍ਭਵਃ । ਰਘੂਦ੍ਵਹ ਪੁਨਃ ਪृष੍ਟੋ ਵਾਕ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯ ਭੂਤਪਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ; ਤੇ ਰਘੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਲੈ ਕੇ।
ਤ੍ਵਯੈਵ ਭਗਵਨ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਸ਼ਾਪਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਅਮੋਘਾ ਇਤਿ ਤਾ ਏਵ ਕਥਂ ਮੋਘੀਕृਤਾਃ ਪੁਨਃ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਕਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਅਸਰਹੀਣ ਹੋ ਗਈਆਂ?
ਸ਼ਾਪੇਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯੇਣ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਮੂਢਾਨਿ ਦृष੍ਟਾਨਿ ਕਿਲ ਜਨ੍ਤੁषੁ
ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥੈਤੌ ਪਵਨਸ੍ਪਨ੍ਦੌ ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਘृਤੇ ਤਥਾ । ਅਭਿਨ੍ਨੌ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਏਵੈਤੌ ਮਨੋਦੇਹੌ ਸਦੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਦੋ ਝੋਕੇ ਜਾਂ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।