ਏਕਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਬਹੂਨ੍ ਵਾਪਿ ਕੁਰੁ ਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ । ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਕਿਂ ਗृਹੀਤਂ ਤਵੈਨ੍ਦਵੈਃ
ਹੇ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਚ ਰਹਿ। ਇੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?
ਅਥੈਨ੍ਦਵੇ ਜਗਜ੍ਜਾਲੇ ਭਾਨੁਨੇਤ੍ਥਮ੍ ਉਦਾਹृਤੇ । ਮਯਾ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਸੁਚਿਰਮ੍ ਇਦਮ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਮਹਾਮੁਨੇ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਲੰਬੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਭਾਨੋ ਵਿਤਤਂ ਹਿ ਕਿਲਾਮ੍ਬਰਮ੍ । ਮਨਸ਼੍ ਚ ਵਿਤਤਂ ਚਾਪਿ ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਵਿਸ੍ਤृਤਃ
ਤੂੰ ਜੋ ਆਖਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਯਥਾਭਿਮਤਂ ਸਰ੍ਗਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ । ਕਲ੍ਪਯਾਮਿ ਬਹੂਨ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਭੂਤਜਾਲਾਨਿ ਭਾਸ੍ਕਰ
ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਰਜ।
ਤਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਾਸ਼ੁ ਭਗਵਨ੍ ਪ੍ਰਥਮੋ ऽਤ੍ਰ ਮਨੁਰ੍ ਭਵ । ਕੁਰੁ ਸਰ੍ਗਂ ਯਥਾਕਾਮਂ ਮਯਾ ਸਮਭਿਚੋਦਿਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਹੀ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਮਨੂ ਬਣ ਜਾ; ਮੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ।
ਅਥੈਤਤ੍ ਸ ਮਹਾਤੇਜਾ ਮਮ ਵਾਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਕਰਃ । ਅਙ੍ਗੀਕृਤ੍ਯ ਦ੍ਵਿਧਾਤ੍ਮਾਨਂ ਚਕਾਰ ਤਪਤਾਂ ਵਰਃ
ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ, ਤਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ।
ਏਕੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਪੁषਾ ਸੂਰ੍ਯਤਾਂ ਗਤਃ । ਵ੍ਯੋਮਾਧ੍ਵਗਤਯਾ ਸਰ੍ਗੇ ਤਤਾਨ ਦਿਵਸਾਵਲੀਮ੍
ਇੱਕ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ; ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮਨ੍ਮਨੁਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਵਪੁषਾ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸਸਰ੍ਜ ਸਕਲਾਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਤਤਾਮ੍ ਅਭਿਮਤਾਂ ਮਮ
ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਚਾਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਹਿ ਚੇਤਸਃ । ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਟਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਸਫਲਤਾਮ੍ ਅਪਿ
ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਤੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਿਲ । ਐਨ੍ਦਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਂ ਯਾਤਾ ਮਨਸਃ ਪਸ਼੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾਮ੍
ਆਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।
ਯਥੈਵੈਨ੍ਦਵਜੀਵਾਸ੍ ਤੇ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾਃ । ਵਯਂ ਤਥੈਵ ਚਿਦ੍ਭਾਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਾਂ ਗਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮ ਯਚ੍ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਨਮ੍ । ਤਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਦੇਹਾਦਿਖਾਭਂ ਨਾਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਦੇਹਦृਕ੍
ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਲਪਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਚਮਤ੍ਕਾਰਸ੍ ਤਚ੍ ਚਮਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਸ੍ਵਤਃ । ਯਦ੍ ਯਾਵਤ੍ਸਮ੍ਭਵਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ ਮਰਿਚਾਤ੍ਮਵਤ੍
ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅਸਚਰਜ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਹੀ ਅਸਚਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ।
ਤਦ੍ ਏਤਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਵਦ੍ ਭਾਤਮ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਨਾਮਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵੋਦਾਹਰਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਤਦ੍ ਦੇਹਨਾਮ੍ਨਾ ਘਨਂ ਭ੍ਰਮਿ
ਇਹ ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਾੜਾ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਕਥ੍ਯਤੇ ਜੀਵਨਾਮ੍ਨੈਤਚ੍ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਤਨੁਵਾਸਨਮ੍ । ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਦੇਹਚਮਤ੍ਕਾਰਂ ਜੀਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪਰਮ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਸਚਰਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉੱਚਾ ਜਾਣੋ।
ਨਾਹਂ ਨ ਚਾਨ੍ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਹ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਵਸਿष੍ਠੈਨ੍ਦਵਸਂਵਿਦ੍ਵਦ੍ ਅਸਤ੍ ਸਤ੍ਤਾਮ੍ ਇਵਾਗਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਗੈਰ-ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ।
ਯਥੈਨ੍ਦਵਮਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਥੈਵਾਯਮ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਮਤ੍ਕृਤਂ ਚਾਹਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮੈਵ ਭਾਸਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਵਿਲਾਸੋ ऽਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਮ੍ ਇਤਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ । ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਦੇਹਾਦਿ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਰਾਤ੍ਮਖਾਤ੍
ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ' ਵਜੋਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੇਹ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤੂੰ ਖਾਲੀਪਨ ਦੀ ਮਾਫ਼ਕ ਹੀ ਸਮਝ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਚਿਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈਕਰੂਪਿਣੀਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਭਾਵਨਾਤ੍ । ਜੀਵੀਭੂਯ ਮਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵੇਤ੍ਤੀਤ੍ਥਂ ਦੇਹਤਾਂ ਮੁਧਾ
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਜੀਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਐਨ੍ਦਵਸਂਸਾਰਵਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਪ੍ਰਬੋਧਾਤ੍ਮ ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਜਃ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਚਿੱਤ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਵਿਭ੍ਰਮਾਕਾਰਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਰਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ । ਐਨ੍ਦਵਾਬ੍ਜਜਵਦ੍ ਰੂਢਂ ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਭੁਲ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਚਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਅਹਂਰੂਪਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥੈਵ ਚ । ਉਪਲਮ੍ਭੇਨ ਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਤਃ
ਮੈਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਸਤ ਹਾਂ, ਨਾ ਅਸਤ। ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।
ਜਡਾਜਡਂ ਮਨੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮ ਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ । ਅਜਡਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਡਂ ਦृਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਤਾਗਮਾਤ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਜੜ ਅਤੇ ਅਜੜ ਦੋਵੇਂ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਜੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਾਨੁਭਵਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮ ਤਦਭਾਵੇ ਵਿਲਾਯਿ ਤਤ੍ । ਕਟਕਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨਿ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੀ 'ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਬਣਨ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਜਡਂ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਵਾ । ਅਸ੍ਮਦਾਦਿਸ਼ਿਲਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮ ਨ ਜਡਂ ਨ ਚ ਚੇਤਨਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੱਥਰ ਤੱਕ, ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ।
ਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨੋਪਲਮ੍ਭਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਃ । ਉਪਲਮ੍ਭੋ ਹਿ ਸਦृਸ਼ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਏਵ ਜਾਯਤੇ
ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰਖ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣ।
ਉਪਲਬ੍ਧੇਰ੍ ਜਡਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਚੇਤਨਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਉਪਲਮ੍ਭੋ ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਸਮਾਤ੍ਮਨੋਃ
ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪਰਖ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਚੇਤਨ ਦੀ। ਪਰਖ ਤਾਂ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਬੰਧ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਡਚੇਤਨਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਪਦੇ ਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਦੀਵ ਮਹਾਮਰੌ
ਜੋ ਅਣਵਰਨਯ ਪਦ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੜ, ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
ਚਿਤੌ ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਕਲਨਂ ਤਨ੍ ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਉਦਾਹृਤਮ੍ । ਚਿਦ੍ਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰਾਜਡੋ ਭਾਗੋ ਜਾਡ੍ਯਮ੍ ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਚੇਤ੍ਯਤਾ
ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਚੇਤਨ ਹਿੱਸਾ ਅਜੜ ਹੈ, ਜੜ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਭਾਗੋ ऽਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਂਸ਼ੋ ਜਡਂ ਚੇਤ੍ਯਂ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾ । ਇਤਿ ਜੀਵੋ ਜਗਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਗਚ੍ਛਤਿ ਲੋਲਤਾਮ੍
ਇੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੜ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਜਗਤ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।