ਤਤਸ੍ ਤਦਨੁਰਕ੍ਤਾ ਸਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਤਨ੍ਮਯਂ ਜਗਤ੍ । ਨ ਸਾਨਨ੍ਤਗੁਣਾਕੀਰ੍ਣਂ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਬਹ੍ਵ੍ ਅਮਨ੍ਯਤ
ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਚ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਉਸੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਗੁਣ ਸਨ, ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਕੇਨਚਿਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਥ ਕਾਲੇਨ ਤਸ੍ਯਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਨੁਰਾਗਿਤਾ । ਸਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਰਾਜਸਿਂਹੇਨ ਤਨ੍ਮੁਖਵ੍ਯੋਮਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾ
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ, ਰਾਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਧ੍ਯਾਯਤਿ ਸਾ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਤ੍ ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਰਾਜਤੇ । ਮੁਖਂ ਪੂਰ੍ਣੇਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਮ੍ ਇਵ ਕੈਰਵਮ੍
ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਇੰਦਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰੇ ਚਾਂਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਵਲ।
ਏਵਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਮ੍ ਆਸਕ੍ਤਭਾਵਮ੍ ਆਲੋਕ੍ਯ ਭੂਪਤਿਃ । ਚਕਾਰ ਬਹੁਭਿਰ੍ ਦਣ੍ਡੈਸ੍ ਸ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ ਅਥ ਸ਼ਾਸਨਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲਗਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
ਤਾਵ੍ ਉਭਾਵ੍ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤੌ ਹਿ ਸਨ੍ਤੌ ਸਲਿਲਾਸ਼ਯੇ । ਤੁष੍ਟੌ ਜਹਸਤੁਸ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਖੇਦਂ ਸਮੁਪਾਗਤੌ
ਫਿਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੌਦ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹੇ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਅਪृਚ੍ਛਤ੍ ਤੌ ਤਤੋ ਰਾਜਾ ਖਿਨ੍ਨੌ ਸ੍ਥਃ ਕਿਂ ਨ ਦੁਰ੍ਮਤੀ । ਤਾਵ੍ ਊਚਤੁਰ੍ ਮਹੀਪਾਲਂ ਜਲਾਸ਼ਯਸਮੁਦ੍ਧृਤੌ
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?" ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਲ ਦੇ ਹੌਦ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਂਸृਤ੍ਯਾਵਾਮ੍ ਇਹਾਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਮੁਖਕਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਾਮ੍ । ਮੁਹ੍ਯਾਵੋ ਨ ਮਹੀਪਾਲ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੈਰ੍ ਅਪਿ ਵਿਕਰ੍ਤਿਤੈਃ
ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ।
ਵਹ੍ਨਾਵ੍ ਅਪਿ ਪਰਿਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਾਵ੍ ਅਖਿਨ੍ਨਾਵ੍ ਏਵਮ੍ ਏਵ ਤੌ । ਊਚਤੁਰ੍ ਮੁਦਿਤਾਤ੍ਮਾਨਾਵ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤਿਹਰ੍षਿਤੌ
ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਰਹੇ; ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਗ੍ਰਥਿਤੌ ਗਜਪਾਦੇषੁ ਨਖਿਨ੍ਨਾਵ੍ ਏਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਏਵਮ੍ ਏਵੋਚਤੁਰ੍ ਭੂਪਮ੍ ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤਿਹਰ੍षਿਤੌ
ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਇੰਝ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਕषਾਹਤਾਵ੍ ਅਖਿਨ੍ਨੌ ਤਾਵ੍ ਏਵਮ੍ ਏਵ ਕਿਲੋਚਤੁਃ । ਪਙ੍ਕਮਗ੍ਨਾਵ੍ ਅਖਿਨ੍ਨੌ ਤਾਵ੍ ਏਵਮ੍ ਏਵ ਕਿਲੋਚਤੁਃ
ਚਾਬਕਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਟੁੱਟੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਐਸੇ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਰਹੇ। ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਐਸੇ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਰਹੇ।
ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਚ੍ ਛਾਸਨਾਜਾਲਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਿਤਾਚ੍ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਉਦ੍ਧृਤਾਵ੍ ਊਚਤੁਃ ਪृष੍ਟੌ ਤਮ੍ ਏਵਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਹਰ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪਿਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ।
ਉਵਾਚੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮਹੀਪਾਲ ਜਗਨ੍ ਮੇ ਦਯਿਤਾਮਯਮ੍ । ਨ ਸ਼ਾਸਨਾਨਿ ਦੁਃਖਾਨਿ ਬਾਧਨ੍ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਮੇ
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
ਅਸ੍ਯਾਸ਼੍ ਚੈਵ ਜਗਦ੍ ਰਾਜਨ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵ ਹਿ । ਤੇਨ ਨੌ ਸ਼ਾਸਨਾਦੁਃਖਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਨ ਬਾਧਤੇ
ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਮਨੋ ਨਾਮ ਵਯਂ ਰਾਜਨ੍ ਮਨੋ ਹਿ ਪੁਰੁषਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ । ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਾਯਂ ਦੇਹੋ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਏਵ ਹਿ
ਅਸੀਂ 'ਮਨ' ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਦੇਹ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਛਾਇਆ ਹੈ।
ਸਮਕਾਲਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਹਸਾ ਦਣ੍ਡਰਾਸ਼ਿਨਾ । ਧੀਰਂ ਮਨੋ ਭੇਧਯਿਤੁਂ ਨ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ, ਢਿੱਠ ਮਨ ਨੂੰ ذਰਾ ਵੀ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਕਾ ਨਾਮ ਤਾ ਮਹਾਰਾਜ ਕੀਦृਸ਼੍ਯਃ ਕਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ । ਯਾਭਿਰ੍ ਮਨਾਂਸਿ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਵਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਉਹ ਕੀ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜਾ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਨਿਸਚੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਪਤਤੂਦੇਤੁ ਵਾ ਦੇਹੋ ਯਾਤੁ ਵਾ ਵਿਸ਼ਰਾਰੁਤਾਮ੍ । ਭਾਵਿਤਾਰ੍ਥਾਭਿਪਤਿਤਂ ਮਨਸ੍ ਤਿष੍ਠਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍
ਚਾਹੇ ਇਹ ਦੇਹ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਜਾਂ ਉੱਠੇ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਕੜਾ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇष੍ਟੇ ऽਰ੍ਥੇ ਚਿਰਮ੍ ਆਵਿष੍ਟਂ ਭਙ੍ਕ੍ਤੁਂ ਧੀਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਮਨਃ । ਭਾਵਾ ਭਾਵਾਸ਼੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾ ਮਮ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਨ ਕੇਚਨ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਉਸਨੂੰ ਟੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।
ਭਾਵਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗੇਨ ਮਨਸਾ ਯਨ੍ ਮਹੀਪਤੇ । ਤਦ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਚਲਂ ਨ ਸ਼ਰੀਰਵਿਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਨ ਤੇਜ਼ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਅਟੱਲ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨ ਕਾਸ਼੍ਚਨ ਕ੍ਰਿਯਾ ਰਾਜਨ੍ ਵਰਸ਼ਾਪਾਦਿਕਾ ਅਪਿ । ਤੀਵ੍ਰਸਂਵੇਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾਸ਼੍ ਚਾਲਯਿਤੁਂ ਮਨਃ
ਰਾਜਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਤਬ—even ਜਾਦੂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ—ਮਨ ਨੂੰ, ਜੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।
ਤੀਵ੍ਰਵੇਗੇਨ ਸਂਸਕ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਭਿਵਾਞ੍ਛਿਤੇ । ਮਨਸ਼੍ ਚਾਲਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਨ ਮਹਾਦ੍ਰਿਂ ਮृਗਾ ਇਵ
ਜੋ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਹਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਰਾਮੇਯਮ੍ ਅਸਿਤਾਪਾਙ੍ਗਾ ਮਨਃਕੋਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ । ਦੇਵਾਗਾਰੇ ਮਹੋਤ੍ਸੇਧੇ ਦੇਵੀ ਭਗਵਤੀ ਯਥਾ
ਰਾਮਾ, ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਨ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨੁਗਚ੍ਛਾਮਿ ਪ੍ਰਿਯਯਾ ਜੀਵਰਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਗਿਰਿਰ੍ ਗ੍ਰੀष੍ਮਦਸ਼ਾਦਾਹਂ ਲਗ੍ਨਯੇਵਾਭ੍ਰਮਾਲਯਾ
ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਜਿੰਦ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਰਾਜਂਸ੍ ਤਿष੍ਠਾਮ੍ਯ੍ ਅਭਿਪਤਾਮਿ ਵਾ । ਤਤ੍ਰੇष੍ਟਾਸਙ੍ਗਮਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਙ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਨੁਭਵਾਮ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍
ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਹਾਂ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਚੱਲਾਂ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਲਗਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਅਹਲ੍ਯਾਦਯਿਤਾਨਾਮ੍ਨਾ ਮਨਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭਿਧਂ ਮਨਃ । ਸਂਸਕ੍ਤਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਯਾਤਿ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ऋਤੇ ਪਰਮ੍
ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹਲਿਆ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਇੰਦਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਏਕਕਾਰ੍ਯਨਿਵਿष੍ਟਂ ਹਿ ਮਨੋ ਧੀਰਸ੍ਯ ਭੂਪਤੇ । ਨ ਚਾਲ੍ਯਤੇ ਮੇਰੁਰ੍ ਇਵ ਵਰਸ਼ਾਪਬਲੈਰ੍ ਅਪਿ
ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਮਨ ਇੱਕ ਹੀ ਮਕਸਦ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।
ਦੇਹੋ ਹਿ ਵਰਸ਼ਾਪਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਉਪਗਚ੍ਛਤਿ । ਨ ਤੁ ਧੀਰਂ ਮਨੋ ਰਾਜਨ੍ ਵਿਜਿਗੀषੁਤਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਮਹਾਰਾਜ।
ਏਤਾਨਿ ਚਾਤ੍ਰ ਮਨਸਾਂ ਨ ਚ ਕਾਰਣਾਨਿ ਰਾਜਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਕਲਾਨ੍ਯ੍ ਅਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਨਿ । ਚੇਤੋ ਹਿ ਕਾਰਣਮ੍ ਅਮੀषੁ ਸ਼ਰੀਰਕੇषੁ ਵਾਰੀਵ ਸਰ੍ਵਵਨषਣ੍ਡਲਤਾਰਸੇषੁ
ਇਥੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਹਰ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਦ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਜਗਤਿ ਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਘਾਃ । ਆਦ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍ ਅਭਿਤਿष੍ਠਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤਦ੍ ਭृਸ਼ਂ ਫਲਤਿ ਨੇਤਰਦ੍ ਅਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਥੇ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੈ; ਇਸ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।
ਮੁਖ੍ਯਾਙ੍ਕੁਰਂ ਸੁਭਗ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨੋ ਹਿ ਪੁਂਸੋ ਦੇਹਾਸ੍ ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸृਤਾਸ੍ ਤਰੁਪਲ੍ਲਵਾਭਾਃ । ਨष੍ਟੇ ऽਙ੍ਕੁਰੇ ਪੁਨਰ੍ ਉਦੇਤਿ ਨ ਪਲ੍ਲਵਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਨ ਤ੍ਵ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ਉਪੈਤਿ ਦਲਕ੍ਸ਼ਯੇषੁ
ਸੁਭਾਗਾ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਕੁਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਅੰਕੁਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਜਦ ਪੱਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।