ਏਵਮਾਦਿਮਯੀ ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਮ੍ਭਿਤਾ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਨ ਤੁ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸਮ੍ਬੋਧਾਦ੍ ਅਯਂ ਭੇਦੋ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਤੇ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਕਲਨਂ ਮੌਨਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਧ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਚ, ਇੱਕ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਉਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਯਂ ਵਾਦੋ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਨਾ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਨ ਚ ਦ੍ਵੈਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਮੌਨਂ ਵਾ ਵਾਚ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਦੋਹਰਾਪਨ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਚਾਹੇ ਚੁੱਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਲਣ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਨਿष੍ਠਾਂ ਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਚੋਭੇਦਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ, ਹੁਣ ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਜਾਤਂ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਨ੍ ਮਨਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨੋਤੀਦਂ ਜਗਦਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਜृਮ੍ਭਣਮ੍
ਮਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਕੇਵਲ ਭਟਕਾਵ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚੇਤਸ੍ ਤਨੋਤੀਮਾਂ ਜਗਨ੍ਮਾਯਾਂ ਤਥਾਨਘ । ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂ ਕਥਯਾਮੀਦਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਸृष੍ਟਿਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ।
ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਰਾਮ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਦੂਰੇ ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਵਾਸਨਾਮ੍
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਟਕਾਵ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗਾ।
ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਧਾਨਸ੍ਥੋ ਮਨੋਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਨੇ । ਵਿਵੇਕੌषਧਿਲੇਪੇਨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਚ ਕਰਿष੍ਯਸਿ
ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿਆਕਤਤਾ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾ ਕੇ, ਜਤਨ ਕਰੇਂਗਾ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਹ ਜृਮ੍ਭਤੇ । ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਸਿਕਤਾਨ੍ਤਰਤੈਲਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਂਸਾਰੋ ਰਾਗਾਦਿਕ੍ਲੇਸ਼ਦੂषਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤੈਰ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਾਲਨੀਯਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਰ੍ਯਵਤ੍ । ਆਹਾਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਂ ਧਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ, ਸੰਭਾਲਣਾ, ਜਾਂਚਣਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਾਉਣਾ, ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚਿਤ੍ਰਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ ਮਨਃ । ਅਣ੍ਡਂ ਮਾਯੂਰਮ੍ ਇਵ ਤਦ੍ ਯਥਾਕਾਲਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੁਲਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ऽਯਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਭਾਗਸ੍ ਸੈषਾ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਬੀਜਤਾ । ਯਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਯ ਜਡਭਾਗਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸੋ ऽਙ੍ਗ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਹਿਸਾ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਮੂੜ ਹਿਸਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਭਟਕਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਧਰਾਦਿਕਮ੍ । ਨਿਰਾਕृਤਿਰ੍ ਅਜਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਜਨਮਾ, ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿ ਦੀਰ੍ਘਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਜਡਸਂਵਿਦਾ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿਦਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੇਹਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਜੋ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਨਿਰਜੀਵ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁਖਮ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਗੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਵਚੇਤ੍ਯਾਤ੍ਮਵਪੁਰ੍ ਮਨਃ । ਆਤਲਂ ਸੋਮ੍ਯਵਿਮਲਂ ਵਾਰੀਵ ਰਵਿਤੇਜਸਾ
ਮਨ, ਜੋ ਆਪ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਾਣੀ।
ਚਿਤ੍ਤਬਾਲੋ ਜਗਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਬੋਧਤਃ । ਬੋਧਤੋ ऽਸੌ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਅਜਾਣ ਮਨ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਮਝ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ, ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਤ੍ਮਾ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਭ੍ਰਮਦਾਯਿਨੀਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਤਤ੍ ਤੇ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਕਥਾਕ੍ਰਮੈਃ
ਕਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਵੈਤ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਸੁਣ।
ਯਤ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ ਹਿ ਹृਦਯਙ੍ਗਮਯੋਪਮਾਨਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਗਿਰਾ ਮਧੁਰਮੁਗ੍ਧਪਦਾਰ੍ਥਯਾ ਚ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਸ੍ ਤਦ੍ ਅਙ੍ਗ ਹृਦਯਂ ਪਰਿਤੋ ਵਿਸਾਰਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤੈਲਮ੍ ਇਵ ਵਾਰਿਣਿ ਵਾਰ੍ਯ੍ ਅਸ਼ਙ੍ਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਉਚਿਤ ਉਪਮਾ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੁਪਚਾਪ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤੋਪਮਾਨਮ੍ ਅਮਨੋਜ੍ਞਪਦਂ ਦੁਰਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਂ ਤ੍ਵਰਾਵਿਧੁਰਿਤਂ ਵਿਨਿਗੀਰ੍ਣਵਰ੍ਣਮ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤੁਰ੍ ਨ ਯਾਤਿ ਹृਦਯਂ ਪ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਮ੍ ਏਵ ਸਂਯਾਤਿ ਚਾਜ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਭਸ੍ਮਨਿ ਹੂਯਮਾਨਮ੍
ਪਰ ਜੇ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਬਦ ਰੁਖੇ, ਅਸਪਸ਼ਟ, ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ, ਸਗੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਖ੍ਯਾਨਕਾਨਿ ਭੁਵਿ ਯਾਨਿ ਕਥਾਸ਼੍ ਚ ਯਾ ਯਾ ਯਦ੍ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਯਮ੍ ਉਦਿਤਂ ਪਰਿਪੇਸ਼ਲਂ ਵਾ । ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਦृष੍ਟਿਕਥਨੇਨ ਤਦ੍ ਏਤਿ ਸਾਧੋ ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਮ੍ ਆਸ਼ੁ ਭੁਵਨਂ ਸਿਤਰਸ਼੍ਮਿਨੇਵ
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਕਿਰਣ ਹਰ ਥਾਂ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੁਰਾ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਗਸਙ੍ਕਥਯਾਨਘ । ਯਦ੍ ਇਦਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਯਿ ਪृਚ੍ਛਤਿ ਰਾਘਵ
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ।
ਪੁਰਾ ਮਯਾ ਹਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਪृष੍ਟਃ ਕਮਲਸਮ੍ਭਵਃ । ਇਮੇ ਕਥਮ੍ ਉਪਾਯਾਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਸਰ੍ਗਗਣਾ ਇਤਿ
ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ: 'ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ?'
ਏਵਂ ਹਿ ਮਨ ਏਵੇਦਮ੍ ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਭੂਤਵਤ੍ । ਚਲੈਰ੍ ਜਲਾਸ਼ਯਸ੍ ਸ੍ਫਾਰੈਰ੍ ਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ ਚਕ੍ਰਕੈਰ੍ ਇਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਤੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਲ ਜਿਹੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਿਨਾਦੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸਂਸਾਰਂ ਸ੍ਰष੍ਟੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਤਃ । ਪੁਰਾਕਲ੍ਪੇ ਹਿ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਚ੍ ਛृਣੁ ਕਿਂ ਵृਤ੍ਤਮ੍ ਅਙ੍ਗ ਮੇ
ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ ਪਿਆਰੇ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ।
ਕਦਾਚਿਦ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਰ੍ਗਂ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਦਿਵਸਕ੍ਸ਼ਯੇ । ਏਕ ਏਵਾਹਮ੍ ਏਕਾਗ੍ਰਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ ਸ੍ਵਾਮ੍ ਅਨਯਂ ਨਿਸ਼ਾਮ੍
ਕਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਲੰਘਾਇਆ ਸੀ।
ਨਿਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਨ੍ ਸਾਨ੍ਧ੍ਯਾਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਵਿਧਿਮ੍ । ਪ੍ਰਜਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਦृਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਫਾਰੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਯੋਜਿਤਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਾਗ ਕੇ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵੱਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।