ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾ ਯਥਾਯਾਤਾ ਤਥਾ ਯਾਤੁ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਨਾਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਦਿਓ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਗੇਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਛੱਡ ਦੇ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਵਿਤ੍ਰੁਟਿਤੇ ਮਦੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਤਵ । ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭੇਦਾਨਾਂ ਵਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਗੰਠ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਫਰਕ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਇਯਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਸਾ ਚੇਤਰਸ਼੍ ਚ ਤੇ । ਮਦੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇਹ ਦੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵੀ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਚੇਤਿ ਚ । ਮਦ੍ਗੀਰ੍ਭਿਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਞ੍ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤ
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮੀ । ਨਨੁ ਕਿਂ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਦੇਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, 'ਇਹ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਾਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ?
ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਤਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਥਵਾਰ੍ਥਜਃ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼ਣਪਕ੍ਸ਼ਵਾਨ੍
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭੇਦੋ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਏਵਾਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ । ਵੇਤਾਲੋ ਬਾਲਕਸ੍ਯੇਵ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੱਚੇ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵੈਤਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਯਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਈਦृਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਪ੍ਲਵਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਐਸੇ ਹਾਲਤ 'ਚ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ਹਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਹੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਹੇਤੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਥੈਵਾਵਯਵਕ੍ਰਮਃ
ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਤਰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਵ੍ਯਤਿਰੇਕਪਰਿਣਾਮਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਤਥਾ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਬਦਲਾਅ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲ, ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ, ਸੁਖ-ਦੁਖ—all ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮਾਦਿਮਯੀ ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਮ੍ਭਿਤਾ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਨ ਤੁ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸਮ੍ਬੋਧਾਦ੍ ਅਯਂ ਭੇਦੋ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਤੇ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਕਲਨਂ ਮੌਨਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਧ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਚ, ਇੱਕ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਉਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਯਂ ਵਾਦੋ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਨਾ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਨ ਚ ਦ੍ਵੈਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਮੌਨਂ ਵਾ ਵਾਚ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਦੋਹਰਾਪਨ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਚਾਹੇ ਚੁੱਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਲਣ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਨਿष੍ਠਾਂ ਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਚੋਭੇਦਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ, ਹੁਣ ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਜਾਤਂ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਨ੍ ਮਨਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨੋਤੀਦਂ ਜਗਦਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਜृਮ੍ਭਣਮ੍
ਮਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਕੇਵਲ ਭਟਕਾਵ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚੇਤਸ੍ ਤਨੋਤੀਮਾਂ ਜਗਨ੍ਮਾਯਾਂ ਤਥਾਨਘ । ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂ ਕਥਯਾਮੀਦਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਸृष੍ਟਿਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ।
ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਰਾਮ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਦੂਰੇ ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਵਾਸਨਾਮ੍
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਟਕਾਵ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗਾ।
ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇਂਗਾ।
ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਧਾਨਸ੍ਥੋ ਮਨੋਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਨੇ । ਵਿਵੇਕੌषਧਿਲੇਪੇਨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਚ ਕਰਿष੍ਯਸਿ
ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੂੰ ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿਆਕਤਤਾ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾ ਕੇ, ਜਤਨ ਕਰੇਂਗਾ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਜਗਦ੍ਰੂਪਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵੇਹ ਜृਮ੍ਭਤੇ । ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿ ਸਿਕਤਾਨ੍ਤਰਤੈਲਵਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਵ ਹਿ ਸਂਸਾਰੋ ਰਾਗਾਦਿਕ੍ਲੇਸ਼ਦੂषਿਤਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਤੈਰ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਾਲਨੀਯਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਰ੍ਯਵਤ੍ । ਆਹਾਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਂ ਧਾਰ੍ਯਮ੍ ਆਦਰਾਤ੍
ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ, ਸੰਭਾਲਣਾ, ਜਾਂਚਣਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਾਉਣਾ, ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਚਿਤ੍ਰਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤ੍ਰਿਜਗਨ੍ ਮਨਃ । ਅਣ੍ਡਂ ਮਾਯੂਰਮ੍ ਇਵ ਤਦ੍ ਯਥਾਕਾਲਂ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੁਲਦਾ ਹੈ।
ਯੋ ऽਯਂ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਦ੍ਭਾਗਸ੍ ਸੈषਾ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਬੀਜਤਾ । ਯਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਯ ਜਡਭਾਗਸ੍ ਸ੍ਵਸ੍ ਤਜ੍ ਜਗਤ੍ ਸੋ ऽਙ੍ਗ ਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਮਨ ਦਾ ਜੋ ਹਿਸਾ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਮੂੜ ਹਿਸਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਭਟਕਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ।
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਏਵੇਦਮ੍ ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਧਰਾਦਿਕਮ੍ । ਨਿਰਾਕृਤਿਰ੍ ਅਜਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਜਨਮਾ, ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।
ਸਰ੍ਗਾਦਿ ਦੀਰ੍ਘਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਜਡਸਂਵਿਦਾ । ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿਦਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੇਹਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮ੍
ਜੋ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਨਿਰਜੀਵ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁਖਮ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਗੇਨਾਤ੍ਮਨਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਵਚੇਤ੍ਯਾਤ੍ਮਵਪੁਰ੍ ਮਨਃ । ਆਤਲਂ ਸੋਮ੍ਯਵਿਮਲਂ ਵਾਰੀਵ ਰਵਿਤੇਜਸਾ
ਮਨ, ਜੋ ਆਪ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਪਾਣੀ।
ਚਿਤ੍ਤਬਾਲੋ ਜਗਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਬੋਧਤਃ । ਬੋਧਤੋ ऽਸੌ ਪਰਂ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨਿਰਾਮਯਮ੍
ਅਜਾਣ ਮਨ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਮਝ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ, ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।