ਕਰ੍ਕਟਪ੍ਰਾਣਿਸਦृਸ਼ਃ ਕਰ੍ਕਟੋ ਨਾਮ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ । ਬਭੂਵ ਤਜ੍ਜਾ ਸਾ ਕृष੍ਣਾ ਕਰ੍ਕਟੀ ਕਰ੍ਕਟਾਕृਤਿਃ
ਕਰਕਟ ਜਿਹਾ ਇੱਕ ਰਾਖਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਕਟ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਕਰਕਟੀ ਜਨਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਕਰਕਟ ਵਰਗੀ ਸੀ।
ਕਰ੍ਕਟੀਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਮਯੈषਾ ਕਥਿਤਾ ਤਵ । ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮੋਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਨਿਰੂਪਣੇ
ਕਰਕਟੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਏਵਮ੍ ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ ਪਰਮਕਾਰਣਾਤ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਧੂਰਾ ਦੋਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉੱਚੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨ੍ਯੋ ਵੀਚਯੋ ਵਾਰਿਣ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਯਥਾ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਅਪਿ ਪਰੇ ਸृष੍ਟਯਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਅਜ੍ਵਲਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਕਾष੍ਠੇषੁ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਅਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਂ ਯਥਾ । ਕਰੋਤਿ ਮਰ੍ਕਟਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤਾਪਹਰਣਾਦਿਕਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ।
ਸਮਂ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਏਵ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਸ੍ਥਿਤਿ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਰੋਤੀਦਂ ਨਾਨਾਕਰ੍ਤੇਵ ਸਜ੍ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਗਤ ਏਵਾਯਮ੍ ਏਵਂ ਸਰ੍ਗ ਉਪਾਗਤਃ । ਭੋਸ੍ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਸਂਵਿਦ੍ ਦਾਰੁਣੀਵ ਸੁਬੋਧਿਤਾ
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੂਝ, ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਾਦ੍ ਯਥਾਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਫਲਾਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਿਤੇਸ੍ ਤਥਾਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਵਸਤੂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਅਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ ਏਕਸਤ੍ਤਾਯਾ ਨ ਭੇਦਃ ਫਲਬੀਜਯੋਃ । ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਯੋਸ਼੍ ਚ ਵਾਰ੍ਯੂਰ੍ਮ੍ਯੋਰ੍ ਇਵ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਇਕ ਹੀ ਸਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਅਵਿਚਾਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਭੇਦੋ ਨੈਤਯੋਰ੍ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਸ ਵਿਚਾਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫਰਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾ ਯਥਾਯਾਤਾ ਤਥਾ ਯਾਤੁ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਨਾਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਦਿਓ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਗੇਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਛੱਡ ਦੇ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਵਿਤ੍ਰੁਟਿਤੇ ਮਦੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਤਵ । ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭੇਦਾਨਾਂ ਵਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਗੰਠ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਫਰਕ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਇਯਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਸਾ ਚੇਤਰਸ਼੍ ਚ ਤੇ । ਮਦੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇਹ ਦੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵੀ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਚੇਤਿ ਚ । ਮਦ੍ਗੀਰ੍ਭਿਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਞ੍ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤ
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮੀ । ਨਨੁ ਕਿਂ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਦੇਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, 'ਇਹ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਾਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ?
ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਤਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਥਵਾਰ੍ਥਜਃ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼ਣਪਕ੍ਸ਼ਵਾਨ੍
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭੇਦੋ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਏਵਾਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ । ਵੇਤਾਲੋ ਬਾਲਕਸ੍ਯੇਵ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੱਚੇ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵੈਤਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਯਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਈਦृਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਪ੍ਲਵਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਐਸੇ ਹਾਲਤ 'ਚ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ਹਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਹੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਹੇਤੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਥੈਵਾਵਯਵਕ੍ਰਮਃ
ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਤਰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਵ੍ਯਤਿਰੇਕਪਰਿਣਾਮਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਤਥਾ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਬਦਲਾਅ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲ, ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ, ਸੁਖ-ਦੁਖ—all ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮਾਦਿਮਯੀ ਮਿਥ੍ਯਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਲਨੋਮ੍ਭਿਤਾ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਮ੍ ਅਵਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਨ ਤੁ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਮਨ ਦੇ ਵਹਿਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਸਮ੍ਬੋਧਾਦ੍ ਅਯਂ ਭੇਦੋ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਜ੍ਞਾਤੇ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਕਲਨਂ ਮੌਨਮ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗਿਆਨ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਮ੍ ਅਵਿਭਾਗਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲੇ ਬੋਧਮ੍ ਉਪਾਗਤਃ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੋਧ ਦਾ ਅੰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਚ, ਇੱਕ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ ਸ੍ਵਵਿਕਲ੍ਪਵਿਜृਮ੍ਭਿਤੈਃ । ਉਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਯਂ ਵਾਦੋ ਜ੍ਞਾਤੇ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਵਾਚ੍ਯਵਾਚਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਨਾ ਦ੍ਵੈਤਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ । ਨ ਚ ਦ੍ਵੈਤਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਮੌਨਂ ਵਾ ਵਾਚ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍
ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਹਰਾਪਨ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤੇ ਦੋਹਰਾਪਨ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਚਾਹੇ ਚੁੱਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਲਣ, ਇਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ।
ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਨਿष੍ਠਾਂ ਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਵਚੋਭੇਦਮ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਯਦ੍ ਇਦਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਚ੍ ਛृਣੁ
ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ, ਹੁਣ ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
ਜਾਤਂ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਨ੍ ਮਨਃ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤਨੋਤੀਦਂ ਜਗਦਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਜृਮ੍ਭਣਮ੍
ਮਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਕੇਵਲ ਭਟਕਾਵ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾ ਚੇਤਸ੍ ਤਨੋਤੀਮਾਂ ਜਗਨ੍ਮਾਯਾਂ ਤਥਾਨਘ । ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਂ ਕਥਯਾਮੀਦਂ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਸृष੍ਟਿਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ।
ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਰਾਮ ਨਿਸ਼੍ਚਯਵਾਨ੍ ਭੂਤ੍ਵਾ ਦੂਰੇ ਤ੍ਯਕ੍ਸ਼੍ਯਸਿ ਵਾਸਨਾਮ੍
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਆਪ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਟਕਾਵ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂਗਾ।
ਮਨੋਮਨਨਨਿਰ੍ਮਾਣਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਸਿ
ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਵੇਂਗਾ।