ਤਸ੍ਯਾਂ ਧ੍ਯਾਨਨਿषਣ੍ਣਾਯਾਂ ਕਿਰਾਤਜਨਮਣ੍ਡਲੇ । ਅਨਾਯਾਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਚਿਰਂ ਕਾਲਂ ਜਨਦੋषਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ
ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾ ਦੇਵੀ ਕਨ੍ਦਰਾਨਾਮ੍ਨੀ ਮਙ੍ਗਲੇਤਰਨਾਮਿਕਾ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਿਤਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਚੈਃ ਪੁਰੇ ਗਹਨਕੋਟਰੇ
ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੰਦਰਾ ਹੈ ਤੇ ਮੰਗਲੈਤਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਯੋ ਯੋ ਯੋ ਭਵਤਿ ਭੂਮਿਪਃ । ਸ ਕਨ੍ਦਰਾਂ ਭਗਵਤੀਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪਯਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਥੇ ਜੋ ਵੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਦਰਾ ਭਗਵਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਃ ਕਨ੍ਦਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਵਾ ਨ ਕਰੋਤਿ ਨृਪੋ ऽਧਮਃ । ਤਸ੍ਯੋਪਤਾਪਨਿਚਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਨਤਃ
ਜਿਹੜਾ ਮਾੜਾ ਰਾਜਾ ਕੰਦਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪੂਜਨਾਦ੍ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਜਨਸ੍ ਤਤ੍ਰੇਪ੍ਸਿਤਂ ਫਲਮ੍ । ਸ੍ਵਭਾਵਨਾਵਸ਼ੋਚ੍ਛੂਨਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਾਯਾਪ੍ਰਪੂਜਨਮ੍
ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਵਧ੍ਯਲੋਕੋਪਚਾਰੇਣ ਸਾ ਦੇਵੀ ਪਰਿਪੂਜ੍ਯਤੇ । ਪ੍ਰਤਿਮਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਾਦ੍ਯਾਪਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਥਫਲਦਾਯਿਨੀ
ਉਹ ਦੇਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਕਲਲੋਕਸਮਙ੍ਗਲਕਾਰਿਣੀ ਕਵਲਿਤਾਖਿਲਵਧ੍ਯਮਹਾਜਨਾ । ਜਯਤਿ ਸਾਤ੍ਰ ਕਿਰਾਤਜਨਾਸ੍ਪਦਾ ਪਰਮਬੋਧਵਤੀ ਚਿਰਦੇਵਤਾ
ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਸਰਵੋਚ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾਈ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਗਿਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਥੇ ਉਹ ਹੀ ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਪਾਖ੍ਯਾਨਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍ । ਕਰ੍ਕਟ੍ਯਾ ਵਨਰਾਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯਾ ਯਥਾਵਦ੍ ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਕਟੀ ਵਨ-ਰਾਖਸਣੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਸੀ।
ਹਿਮਵਦ੍ਗਹ੍ਵਰਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਕਥਂ ਕृष੍ਣਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ । ਕਥਂ ਚ ਕਰ੍ਕਟੀ ਨਾਮ੍ਨਾ ਯਥਾਵਦ੍ ਵਦ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ ਦੱਸੋ ਕਿ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਕਾਲੀ ਰਾਖਸਣੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰਕਟੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਗਈ?
ਕੁਲਾਨਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਨੇਕਾਨਿ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਤਾਨਿ ਕृष੍ਣਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ ਹਰਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਉਜ੍ਜ੍ਵਲਾਨਿ ਚ
ਰਾਖਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੰਸ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਹਰੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵੀ ਹਨ।
ਕਰ੍ਕਟਪ੍ਰਾਣਿਸਦृਸ਼ਃ ਕਰ੍ਕਟੋ ਨਾਮ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਃ । ਬਭੂਵ ਤਜ੍ਜਾ ਸਾ ਕृष੍ਣਾ ਕਰ੍ਕਟੀ ਕਰ੍ਕਟਾਕृਤਿਃ
ਕਰਕਟ ਜਿਹਾ ਇੱਕ ਰਾਖਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਕਟ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਲੀ ਕਰਕਟੀ ਜਨਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਕਰਕਟ ਵਰਗੀ ਸੀ।
ਕਰ੍ਕਟੀਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਮਯੈषਾ ਕਥਿਤਾ ਤਵ । ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮੋਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਨਿਰੂਪਣੇ
ਕਰਕਟੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਏਵਮ੍ ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਇਦਂ ਜਗਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਤ੍ ਪਦਾਤ੍ ਪਰਮਕਾਰਣਾਤ੍
ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਧੂਰਾ ਦੋਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਉੱਚੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਿਨ੍ਯੋ ਵੀਚਯੋ ਵਾਰਿਣ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਾਨਨ੍ਯਾਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ ਯਥਾ । ਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਅਪਿ ਪਰੇ ਸृष੍ਟਯਸ੍ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਅਜ੍ਵਲਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਕਾष੍ਠੇषੁ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਅਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਂ ਯਥਾ । ਕਰੋਤਿ ਮਰ੍ਕਟਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤਾਪਹਰਣਾਦਿਕਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਠੰਡ ਦੂਰ ਕਰਨਾ।
ਸਮਂ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਦ੍ ਏਵ ਨਿਤ੍ਯੋਦਿਤਸ੍ਥਿਤਿ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਰੋਤੀਦਂ ਨਾਨਾਕਰ੍ਤੇਵ ਸਜ੍ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਗਤ ਏਵਾਯਮ੍ ਏਵਂ ਸਰ੍ਗ ਉਪਾਗਤਃ । ਭੋਸ੍ ਸਾਲਭਞ੍ਜਿਕਾਸਂਵਿਦ੍ ਦਾਰੁਣੀਵ ਸੁਬੋਧਿਤਾ
ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੂਝ, ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੀਜਾਦ੍ ਯਥਾਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਫਲਾਦ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਚਿਤੇਸ੍ ਤਥਾਨਨ੍ਯਦ੍ ਅਪਿ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਅਨ੍ਯਦ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਵਸਤੂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਅਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ ਏਕਸਤ੍ਤਾਯਾ ਨ ਭੇਦਃ ਫਲਬੀਜਯੋਃ । ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਯੋਸ਼੍ ਚ ਵਾਰ੍ਯੂਰ੍ਮ੍ਯੋਰ੍ ਇਵ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ਕਸ਼੍ਚਨ
ਇਕ ਹੀ ਸਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਅਵਿਚਾਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਭੇਦੋ ਨੈਤਯੋਰ੍ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ । ਯਤਃ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਸ ਵਿਚਾਰੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫਰਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਰ੍ ਏषਾ ਯਥਾਯਾਤਾ ਤਥਾ ਯਾਤੁ ਰਘੂਦ੍ਵਹ । ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਏਨਾਂ ਕੇਵਲਮ੍ ਉਤ੍ਸृਜ
ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਦਿਓ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜਾਗੇਗਾ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਛੱਡ ਦੇ।
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਵਿਤ੍ਰੁਟਿਤੇ ਮਦੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਤਵ । ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਭੇਦਾਨਾਂ ਵਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਂ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਗੰਠ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਫਰਕ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।
ਚਿਤ੍ਤਾਦ੍ ਇਯਮ੍ ਅਨਰ੍ਥਸ਼੍ਰੀਸ੍ ਤਚ੍ ਚ ਸਾ ਚੇਤਰਸ਼੍ ਚ ਤੇ । ਮਦੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍ ਏਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ਏष੍ਯਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਸਂਸ਼ਯਮ੍
ਇਹ ਦੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵੀ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਚੇਤਿ ਚ । ਮਦ੍ਗੀਰ੍ਭਿਸ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ ਸਞ੍ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਸ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ ਅਨਿਨ੍ਦਿਤ
ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਗ ਕੇ, ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਇਦਮ੍ ਇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮੀ । ਨਨੁ ਕਿਂ ਵਕ੍ਸ਼ਿ ਦੇਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, 'ਇਹ ਹੈ' ਵਾਲਾ ਵਾਕ ਭਿੰਨਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ?
ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਜਾਤਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਥਵਾਰ੍ਥਜਃ । ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਸ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਲਕ੍ਸ਼ਣਪਕ੍ਸ਼ਵਾਨ੍
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਰਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭੇਦੋ ਦृਸ਼੍ਯਤ ਏਵਾਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਃ । ਵੇਤਾਲੋ ਬਾਲਕਸ੍ਯੇਵ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ
ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੱਚੇ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵੈਤਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਲਈ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਮ੍ ਅਪਿ ਨੋ ਯਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਸਂਸ੍ਥਿਤੌ । ਅਸ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਮ੍ ਈਦृਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਤਸ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਪ੍ਲਵਃ
ਜਿੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੋਵਾਂ ਅਤੇ ਇਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਐਸੇ ਹਾਲਤ 'ਚ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ਹਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮਿਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਹੇਤੁਸ਼੍ ਚ ਹੇਤੁਮਾਂਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਥੈਵਾਵਯਵਕ੍ਰਮਃ
ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਰਿਸਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਤਰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਵ੍ਯਤਿਰੇਕਪਰਿਣਾਮਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਤਥਾ ਭਾਵਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇ ਸੁਖਾਸੁਖੇ
ਬਦਲਾਅ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲ, ਗਿਆਨ-ਅਗਿਆਨ, ਸੁਖ-ਦੁਖ—all ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।