ਦृਗ੍ ਏਵ ਲੋਚਨੇ ਸਾ ਚ ਵਾਸਨਾ ਤਨ੍ ਨਿਜਂ ਵਪੁਃ । ਬਹੁਰੂਪਤਯਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਯੋਦਿਤਾ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਕੇ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਿਨਾ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਸਤ੍ਤਾ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਪਿਤृਤੇਵ ਵਿਨਾ ਪੁਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਤੇਵੈਕ੍ਯਪਦਂ ਵਿਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟृਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ । ਵਿਨਾ ਪਿਤ੍ਰੇਵ ਤਨਯੋ ਵਿਨਾ ਭੋਕ੍ਤ੍ਰੇਵ ਭੋਗ੍ਯਤਾ
ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੋਗ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਨਿਰ੍ਮਾਣੇ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ । ਕਨਕਸ੍ਯਾਵਦਾਤਸ੍ਯ ਕਟਕਤ੍ਵਕृਤਾਵ੍ ਇਵ
ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਕੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖੂਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰष੍ਟृਨਿਰ੍ਮਾਣੇ ਜਡਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ । ਕਟਕਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮੋਹਸ੍ਯ ਯਥਾ ਕਨਕਨਿਰ੍ਮਿਤੌ
ਪਰ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਜਾਂ ਭਰਮ ਸੋਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
ਚੇਤਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਚਿਤ੍ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵ ਯਤ੍ । ਅਕਾਰਣਂ ਮੋਹਹੇਤੁਰ੍ ਹੇਮੈਵ ਕਟਕਭ੍ਰਮਃ
ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਕਟਕਤ੍ਵਾਵਭਾਸੇ ਹਿ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਹੇਮਤਾ । ਸਤ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਥਿਤੌ ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਸਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਤਯਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾਮ੍ ਉਜ੍ਝਤੀਵ ਹਿ । ਸਤ੍ਯਾਂ ਕਟਕਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਹੇਮ ਕਾਞ੍ਚਨਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਛੱਡਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸੋਨਾ ਆਪਣਾ ਸੋਨਾਪਨ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਸਤ੍ਤਾ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ । ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਪ੍ਰਕਚਨੇ ਕ੍ਵ ਪਸ਼ੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਦਯਃ
ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਪਤ੍ਤੌ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਬੋਧਾਦ੍ ਗਲਿਤਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰष੍ਟੁਸ੍ ਸਤ੍ਤੈਵ ਭਾਸਤੇ । ਅਬੁਦ੍ਧਕਟਕਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਨਕਤਾ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਸਤੀ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਕੜਾ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯੇ ऽਸਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦ੍ਰष੍ਟਰਿ ਨਾਸਤਿ । ਦ੍ਵਯੇਨ ਚ ਵਿਨਾ ਨੈਕ੍ਯਂ ਨੈਕ੍ਯਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚਾਨਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦਿੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਇਕਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪਣ।
ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਵਦ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵਿਨ੍ਮਯਾਤ੍ਮਨਃ । ਵਾਚਾਮ੍ ਅਵਿषਯਸ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵਾਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਥ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਦੀਪੇਨੇਵਾਵਭਾਸਿਤਮ੍ । ਕृਤਂ ਚ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਤੇਨ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰਮਾਣੁਨਾ
ਆਤਮਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਨਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤृਮੇਯਪ੍ਰਮਾਣਾਖ੍ਯਂ ਬੁਦ੍ਧੌ ਨਿਗਿਰਤਿ ਤ੍ਰਯਮ੍ । ਹੇਮੇਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍ ਉਪਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਨ ਜਲਮ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦੇਃ ਪृਥਕ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਤਥੈਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਣੋਰ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪृਥਗ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਨੁਭਵਰੂਪਤਃ । ਏਕਤ੍ਵਾਨੁਭਵੇ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯੇ ਰੂਢੇ ਸਰ੍ਵੈਕਤਾਸ੍ਯ ਹਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਤਜਰਬਾ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਤਜਰਬਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਪृਥਕ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਵੀਚਿਤੇਵ ਮਹਾਮ੍ਭਸਃ । ਇਚ੍ਛਾਨੁਰੂਪਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ ਭਾਵਿਤਾਰ੍ਥੈਕਲਾਭਿਨਃ
ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਕੇਵਲਃ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਾਨੁਭਵਤਸ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਧਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨ੍ ਏष ਚੇਤਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਨ੍ਨ੍ ਅਨਵਬੋਧਤਃ । ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯੇ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯੇਤੇ ਸਤ੍ਯਰੂਪੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ; ਵੱਡੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਨਾ ਏਕਤਾ।
ਯਦਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਦ੍ ਏਕਸ੍ਯੈਕਤਾ ਭਵੇਤ੍ । ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੈਕ੍ਯਯੋਰ੍ ਮਿਥਸ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਆਤਪਚ੍ਛਾਯਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਦਵੈਤ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਥਿਤੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਹਿ ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਯੈਕਤਾ ਕਥਮ੍ । ਏਕਤਾਯਾਮ੍ ਅਸਿਦ੍ਧਾਯਾਂ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਕ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ? ਜਦੋਂ ਇਕਤਾ ਹੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਤੁ ਯਚ੍ ਛਿष੍ਟਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਿਕ੍ਤਮ੍ ਇਹਾਸ੍ਥਿਤੇਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਦ੍ਰਵ ਇਵਾਮ੍ਭਸਃ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਸ ਨਹੀਂ।
ਨਾਨਾਰਮ੍ਭਵਿਸ਼ਾਲਂ ਚ ਸਾਮ੍ਯੇਨਾਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਰੂਪਿ ਚ । ਬੀਜਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਰੁਰ੍ ਇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਂ ਜਗਤ੍
ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ।
ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪृਥਕ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧੇਮ੍ਨਃ ਕਟਕਤਾ ਯਥਾ । ਸਾਮ੍ਯਬੁਦ੍ਧਾਵਬੋਧੇ ਹਿ ਦ੍ਵੈਤਂ ਸਚ੍ ਚ ਨਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵੈਤ ਵੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ; ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ।
ਯਥਾ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਪਯਸਸ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਃ । ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਨ ਪृਥਗ੍ ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਵੈਤਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਵੈਤੋਪਲਮ੍ਭੋ ਹਿ ਦੁਃਖਾਯੈष ਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਮਨੇ । ਨਿਪੁਣੋ ऽਨੁਪਲਮ੍ਭੋ ਯਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਤਯੋਸ੍ ਤਤ੍ ਪਰਂ ਵਿਦੁਃ
ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖਣ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਮਾਤृਮਾਨਪ੍ਰਮੇਯਾਦਿ ਦ੍ਰष੍ਟृਦਰ੍ਸ਼ਨਦृਸ਼੍ਯਤਾਃ । ਏਤਾਵਜ੍ ਜਗਦ੍ ਏਤਚ੍ ਚ ਪਰਮਾਣੌ ਚਿਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਮਾਪਣ, ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਖਣਾ, ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਕਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਯਂ ਜਗਦਣੁਰ੍ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ਅਨੇਨਾਣੁਸੁਮੇਰੁਣਾ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਪਵਨੇਨੇਵ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗ ਏਵ ਧृਤਃ ਕੁਤਃ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਕਣ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਸੁਖਮ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਹੋ ਨੁ ਭੀਮਾ ਮਾਯੇਯਮ੍ ਅਥ ਵਾ ਮਾਯਿਤਾ ਪਰਾ । ਪਰਮਾਣ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ ਏਵਾਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਪਰਮ੍ਪਰਾ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਣ ਵਿਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।