ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੁਨਯੇਨੇਦਂ ਜਗਤ੍ ਸਮਭਿਜੀਵਤਿ । ਵਸਨ੍ਤਰਸਵੇਧੇਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇਵ ਵਨਾਵਲੀ
ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਜੀਵੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤੈਵੇਯਮ੍ ਅਖਿਲਂ ਸ੍ਵਤੋ ਜਗਦ੍ ਇਵੋਦਿਤਾ । ਮਧੁਮਾਸਰਸੋਲ੍ਲਾਸੀ ਚਿਤ੍ਰੋ ਹਿ ਵਨषਣ੍ਡਕਃ
ਇਹ ਸਾਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸੱਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਖਿੜਦਾ ਤੇ ਰੰਗ-ਰੰਗੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਮਯਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਵਸਨ੍ਤਰਸਮ੍ ਏਵੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਲ੍ਲਵਗੁਲ੍ਮਕਮ੍
ਇਹ ਜਗਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਜਾਣੋ। ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਰਸ ਹੀ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਿਸਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਕਰਲੋਚਨਃ । ਪਰਂਆਣੁਰ੍ ਅਸਾਵ੍ ਏਵ ਨਿਤ੍ਯਾਨਵਯਵੋਦਯਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਇਕ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਅਣੂ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਤੇ indivisible ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਾਂਸ਼ਾਵਬੋਧੇ ऽਪਿ ਚਿਦਣੋਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਯਤਃ ਕਲ੍ਪਸਹਸ੍ਰੌਘਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਾਰ੍ਦ੍ਧਕਬਾਲ੍ਯਵਤ੍
ਇਕ ਪਲ ਦੇ ਹਿਸੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਵੀ ਚਿੱਤ ਦਾ ਅਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਾਂਗ ਤੇ ਛਣਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤਸ੍ ਸੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਨਿਮੇषਾਣੁਃ ਕਲ੍ਪਕੋਟਿਸ਼ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਵਿਲਾਸੇਨ ਪ੍ਰਤਿਭੈਕਾ ਹਿ ਜृਮ੍ਭਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਕ ਛਣਕ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ ਕਈ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਕ ਹੀ ਚਮਕ ਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭੁਕ੍ਤਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਯਥਾ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਜਾਯਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਨਿਮੇषੇ ਕਲ੍ਪਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖਾਧਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 'ਮੈਂ ਖਾਧਾ ਹੈ' ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਇਕ ਛਣਕ ਵਿਚ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਅਸ੍ਮੀਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ਼ਾਲਿਨਃ । ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਿष੍ਟਾਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸ੍ਵਮਰਣਮ੍ ਯਥਾ
ਜੋ ਲੋਕ 'ਮੈਂ ਖਾਧਾ ਹੈ' ਦਾ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਖਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਗਨ੍ਤਿ ਪਰਿਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਣੌ ਚਿਦਾਤ੍ਮਨਿ । ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਤ ਏਵ ਹਿ ਜਾਗਤਾਃ
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਥੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸੇ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍ । ਆਕਾਰਿਣਿ ਵਿਕਾਰਾਦਿ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਗਗਨੇ ऽਮਲੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ; ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਫ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਚਿਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਬੀਜੇ ਦ੍ਰੁਮਾ ਇਵ
ਜੋ ਜੀਵ ਹੁਣ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਮੇषਕਲ੍ਪਾਵ੍ ਏਤੇਨ ਤੁषੇਣਾਨ੍ਨਕਣਾਵ੍ ਇਵ । ਵਲਿਤੌ ਨੈष ਚੈਤਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਣੁਸ੍ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਾਤ੍ਮਕਸ਼੍ ਚਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦਾਣਾ ਤੇ ਇਕ ਲੁੱਕਮ blink ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਵਕਰੇ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ—ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।
ਉਦਾਸੀਨਵਦ੍ ਆਸੀਨੋ ਨ ਸਂਸ੍ਪृष੍ਟੋ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ । ਏष ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੈਃ ਖਾਤ੍ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਞ੍ ਜਗਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਉਦਾਸੀਨ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਅਸਮਾਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
ਜਗਤ੍ਸਤ੍ਤੋਦਿਤੇਯਂ ਹਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਤ੍ਪਰਮਾਣੁਤਃ । ਪਰਾਮਣੋਸ਼੍ ਚ ਭੋਕ੍ਤृਤ੍ਵਕਰ੍ਤृਤ੍ਵੇ ਕ੍ਵੇਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਚ atom ਵਿੱਚ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ?
ਜਗਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ । ਵਿਲੀਯਤੇ ਚ ਨੋ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਦ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਯ ਖਣ੍ਡਨਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਰਸਾਭਾਸਮ੍ ਇਦਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਗਮ੍ । ਜਗਤ੍ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਾਖ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧ੍ਯ੍ ਅਨਾਖ੍ਯਂ ਚ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਿ
ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਕ ਹੀ ਸੁਆਦ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਟਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸੰਸਾਰ-ਚਲਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ।
ਚਿਦਣੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਸਿਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮ੍ ਆਨ੍ਤਰੀਂ ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਬਹੀਰੂਪਤਯਾ ਧਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਮ੍
ਚਿੱਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਰੂਪ, ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਜੀਬ ਚੇਤਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਬਹਿਸ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੇ ਨ ਵਸ੍ਤੁਨਿ । ਉਪਦੇਸ਼ਾਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਗਤ੍ਤ੍ਰਯੇ
ਇਹ ਜੋ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਪਦਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਨੇਤ੍ਰਂ ਦृਸ਼੍ਯਾਭਿਪਾਤੀਵ ਸਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਹ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਅਵਾਸ੍ਤਵਮ੍ । ਆਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਏਵ ਨ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਕਥਂ ਪੁਰਃ
ਪਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਚਮੁਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਝੂਠਾ ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਦृਗ੍ ਏਵ ਲੋਚਨੇ ਸਾ ਚ ਵਾਸਨਾ ਤਨ੍ ਨਿਜਂ ਵਪੁਃ । ਬਹੁਰੂਪਤਯਾ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਯੋਦਿਤਾ
ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਕੇ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨ ਵਿਨਾ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਸਤ੍ਤਾ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਪਿਤृਤੇਵ ਵਿਨਾ ਪੁਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਤੇਵੈਕ੍ਯਪਦਂ ਵਿਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟृਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ । ਵਿਨਾ ਪਿਤ੍ਰੇਵ ਤਨਯੋ ਵਿਨਾ ਭੋਕ੍ਤ੍ਰੇਵ ਭੋਗ੍ਯਤਾ
ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੋਗ ਨਹੀਂ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਨਿਰ੍ਮਾਣੇ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ । ਕਨਕਸ੍ਯਾਵਦਾਤਸ੍ਯ ਕਟਕਤ੍ਵਕृਤਾਵ੍ ਇਵ
ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਕੜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖੂਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰष੍ਟृਨਿਰ੍ਮਾਣੇ ਜਡਤ੍ਵਾਨ੍ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਤਾ । ਕਟਕਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮੋਹਸ੍ਯ ਯਥਾ ਕਨਕਨਿਰ੍ਮਿਤੌ
ਪਰ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੜਾ ਜਾਂ ਭਰਮ ਸੋਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
ਚੇਤਨਾਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਚਿਤ੍ ਕਚਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ ਏਵ ਯਤ੍ । ਅਕਾਰਣਂ ਮੋਹਹੇਤੁਰ੍ ਹੇਮੈਵ ਕਟਕਭ੍ਰਮਃ
ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਕਟਕਤ੍ਵਾਵਭਾਸੇ ਹਿ ਯਥਾ ਹੇਮ੍ਨੋ ਨ ਹੇਮਤਾ । ਸਤ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕਚਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਥਿਤੌ ਵਪੁਃ
ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਪਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਸਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼੍ਯਤਯਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ ਦ੍ਰष੍ਟृਤਾਮ੍ ਉਜ੍ਝਤੀਵ ਹਿ । ਸਤ੍ਯਾਂ ਕਟਕਸਂਵਿਤ੍ਤੌ ਹੇਮ ਕਾਞ੍ਚਨਤਾਮ੍ ਇਵ
ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਛੱਡਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੂੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸੋਨਾ ਆਪਣਾ ਸੋਨਾਪਨ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸੇ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਸਤ੍ਤਾ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ । ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਪ੍ਰਕਚਨੇ ਕ੍ਵ ਪਸ਼ੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਦਯਃ
ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?
ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਰ੍ ਹਿ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਪਤ੍ਤੌ ਸਤ੍ਤਾਸਤ੍ਤੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।