ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਲਵृਕ੍ਸ਼ਾਭੇ ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੇ ਕੁਤਃ
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਜਬ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਥਾ ਤਪਸ੍ਯ੍ ਅਪੀਨਸ੍ਯ ਭਾਸਨਂ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ । ਏਕਂ ਪੀਵਰਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਤਥਾ ਚਿਦ੍ਭਾਸਨਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਾਂਸ਼ੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਭਾਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਯਦ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਅਸ੍ਤਿਤਾਨਾਸ੍ਤਿਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕੁਡ੍ਯਾਦੇਰ੍ ਇਵ ਕੈਵ ਧੀਃ
ਜੋ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਰੀਕ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਾਯਾਪਾਂਸੁਕਣਾਙ੍ਕੇ ਖੇ ਯਥਾ ਕਚਤਿ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੇ ਕੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਤਦ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਵਪ੍ਨਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੇ ਕੁਡ੍ਯਵੇਦਨਮ੍ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਯਥਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੀਰ੍ਘਭ੍ਰਮਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲੰਬੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਤਥਾ ਚੈਵਂਵਿਧਨ੍ਯਾਯਭਾਵਨਾਭ੍ਯਾਸਨਿਰ੍ਮਲਾਃ । ਕੁਡ੍ਯਾਕਾਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਾਫ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਕੁਡ੍ਯਾਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਦृਢਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ऋਤੇ । ਆ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜੀਵਕਲਨਾਦ੍ ਯਦ੍ ਰੂਢਂ ਰੂਢਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਤਕ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਮਲਾਕਾਸ਼ੇ ਖਤ੍ਵਕੁਡ੍ਯਤ੍ਵਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਃ । ਪ੍ਰਕਚਨ੍ਤਿ ਘਨੀਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਪਿਣ੍ਡ ਇਵ ਪ੍ਰਭਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਫ ਦਿੱਖ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਟ, ਕੰਧ ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਕਠੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪृਥਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਚਮਤ੍ਕਾਰਯੋਗਤਃ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਰਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਬੀਜਵਤ੍
ਦਿੱਖ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਜੋਬੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚੀ ਦਿੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਵृਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਨਾਨਾ ਯਥੈਕਦृਕ੍ । ਤਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਕਈ ਹੋਣ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਬੀਜਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਵृਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵ੍ਯੋਮਾਦ੍ਵੈਤਾ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ ਯਥਾ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਜਗਤੋ ਵ੍ਯੋਮਾਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾ ਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਅਦਵਿੱਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਗਤ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਮ੍ ਅਜਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯਂ ਨੇਹਾਸ੍ਤਿ ਕਾਚਨ ਕਲਾ ਕਲਨਾਃ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ । ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਤਿਰੇਕਮ੍ ਅਨੇਕਮ੍ ਅਚ੍ਛਮ੍ ਆਭਾਸਰੂਪਮ੍ ਅਲਮ੍ ਏਕਵਿਕਾਸਮ੍ ਆਸ੍ਸ੍ਵ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ, ਪੂਰਾ, ਅਜਨਮਾ, ਇਕੋ ਹੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਦੁਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਖਰਾ, ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਾਫ, ਸਿਰਫ਼ ਛਾਂ-ਝਲਕ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ।
ਅਹੋ ਨੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥੋਕ੍ਤਿਃ ਪਾਵਨੀ ਤਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਃ । ਰਾਜਾ ਰਾਜੀਵਪਤ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਇਦਾਨੀਮ੍ ਏष ਭਾषਤਾਮ੍
ਅਹਾ! ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬੋਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।
ਏषੋ ऽਣੁਵੇਦਨਾਦ੍ ਵਾਯੁਰ੍ ਵਾਯੁਸ਼੍ ਚ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟਿਤਃ । ਤਤੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚੇਤਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਅਣੂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਸਂਵੇਦਨਾਚ੍ ਛਬ੍ਦਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ ਚ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਤਤੋ ऽਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਦृष੍ਟਿਰ੍ ਦੂਰਤਰਂ ਗਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੋਚ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋ ऽਣੁਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਨਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਸੋ ऽਹਂ ਨਾਹਂ ਸ ਏਵ ਚ । ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨੋ ऽਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਤਿਭੈਵਾਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍
ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਤੱਤ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹੀ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਨਸ਼ਤੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋ ਲਬ੍ਧੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨ ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ । ਲਬ੍ਧਂ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ ਚੈਤਤ੍ ਪਰਮਂ ਨਾਮ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਆਤਮਾ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ 'ਕੁਝ ਨਹੀਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਵਜ੍ ਜਨ੍ਮਵਸਨ੍ਤੇषੁ ਸਂਸृਤਿਵ੍ਰਤਤਿਸ਼੍ ਚਿਰਮ੍ । ਵਿਕਸਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤੋ ਯਾਵਨ੍ ਨ ਬੋਧੋ ਮੂਲਕਾषਕृਤ੍
ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸੰਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਣੁਨਾਨੇਨ ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਮ੍ ਇਵ ਗਚ੍ਛਤਾ । ਤਾਪੇਨਾਮ੍ਬੁ ਧਿਯੈਵੇਵ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨੈਵਾਪਹਾਰਿਤਮ੍
ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ 'ਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੇਨ ਸਂਵਿਦਂ ਨਾਨਾ ਮੇਰੁਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਂ ਤृਣਮ੍ । ਵਮਿਤ੍ਵਾ ਬਹਿਰ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਂ ਮਾਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ, ਬਾਹਰਲੇ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵੀ—ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਾਰ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਤਦ੍ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਬਹਿਃ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇष੍ਟਾਲਿਙ੍ਗਨਾਦਿ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਹਿ ਰਾਗਿਣਃ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਰਾਗੀ ਲਈ ਉਦਾਹਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ ਚਿਦ੍ ਯਥਾ ਚੋਦਿਤਾਤ੍ਮਨਾ । ਤਥਾਸ਼ੁ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਖਿਲਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਮਤਿਵਤ੍ ਸ੍ਵਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਭਿਜਾਤਾਸ਼ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵਾਸੌ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤੋ ऽਤ੍ਰ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ ਮਨਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਨ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੁਤ ਏਵਾਪਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣਾਮੁਨਾਣੁਨਾ । ਪਰਿਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਮੇਨੈਵ ਵਿਸ਼੍ਵਗ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪ੍ਰਪੂਰਿਤਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਕੀ ਕਣ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਣੁਰ੍ ਏਵ ਨ ਮਾਤ੍ਯ੍ ਏष ਯੋਜਨਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ । ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਵੇਦਨਾਕृਤਿਃ
ਇਹ ਕਣ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਧੂਰ੍ਤੇਨ ਸ਼ਿਡ੍ਗੇਨ ਪੁਂਸਾ ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਨਾਟ੍ਯਤੇ । ਸਭ੍ਰੂਵਿਕਾਰਨਯਨਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਣਵਿਚੇष੍ਟਿਤੈਃ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚਲਾਕ ਮਨੁੱਖ, ਭੌਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ, ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
ਚਿਦਾਲੋਕੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਸਪਰ੍ਵਤਤृਣਂ ਜਗਤ੍ । ਨਾਟ੍ਯਤੇ ऽਵਿਰਤਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਵृਤ੍ਯਾਭਿਨਯਂ ਸਦਾ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਘਾਹ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਖੇਡ ਤੇ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨੈਵਾਨਨ੍ਤਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਣੁਨਾ ਵਾਸਸਾ ਯਥਾ । ਸਂਵਿਦਨ੍ਤਰ੍ ਭਵੇਦ੍ ਬਾਹ੍ਯੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਮੇਰ੍ਵਾਦਿ ਵੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਸੁਗੰਧ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਰੂਪਤ੍ਵਾਨ੍ ਮੇਰੁਤੋ ਬृਹਤ੍ । ਵਾਲਾਗ੍ਰਸ਼ਤਭਾਗਾਤ੍ਮਾਪ੍ਯ੍ ਏष ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਪਰੋ ऽਣੁਕਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੈ—ਵਾਲ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਂਵੇਦਨਾਕਾਸ਼ਰੂਪਸ੍ਯ ਪਰਮਾਣੁਨਾ । ਸ਼ੋਭਤੇ ਨ ਹਿ ਸਾਮ੍ਯੋਕ੍ਤਿਰ੍ ਮੇਰੁਸਰ੍षਪਯੋਰ੍ ਇਵ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਅਣੂ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ।