ਲਤਾਗੁਲ੍ਮਾਙ੍ਕੁਰਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਨਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚ ਸੋ ऽਣੁਕਃ । ਉਤ੍ਸੇਧਵੇਦਨਾਕਾਰਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਕਃ
ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਨਣ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਉਚਾਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਨਣ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਕਾਲਾਕਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਸਤ੍ਤਾਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਵੇਦਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਾਮੀ ਕਰ੍ਤਾ ਪਿਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਖਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਸਮਾਂ, ਅਕਾਸ਼, ਕਰਮ, ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਮਾਲਕ, ਕਰਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਅਣੁਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਤ੍ ਸੋ ऽਣੁਰ੍ ਜਗਦ੍ਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕਃ । ਮਾਤृਮਾਨਪ੍ਰਮੇਯਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵੇਦਨੇ
ਇਸ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਰਤਨ-ਡੱਬਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾਂ ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਜਗਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਚਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਦਾ ਜਗਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਗੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਦਾਸੌ ਪਰਮੋ ਮਣਿਃ
ਇਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਬੋਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਮਸ੍ ਸੋ ऽਣੁਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦृਕ੍ । ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦਕ੍ਸ਼ਾਤੀਤਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍
ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਨਣ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਦੂਰੇ ऽਸੌ ਨਾਕ੍ਸ਼ਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਦੂਰਗਃ । ਸਰ੍ਵਸਂਵੇਦਨਾਚ੍ ਛੈਲਾ ਅਸਾਵ੍ ਏਵਾਣੁਰ੍ ਏਵ ਸਨ੍
ਉਹ ਪਹਾੜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਣੂ ਵੀ।
ਤਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਸਤੇ ਜਗਤ੍ । ਨ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਤੇਨਾਣਾਵ੍ ਏਵ ਮੇਰੁਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਦੁਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਾ ਵੀ ਜਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਹਿ ਨਿਮੇष ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕਲ੍ਪੈਕਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਹਿ ਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਝਲਕ ਨੂੰ 'ਪਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਝਲਕ ਨੂੰ 'ਯੁਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਕ੍ਰਿਯਾਵਿਲਾਸੋ ਹਿ ਨਿਮੇषੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਬਹੁਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਨਸੀਵ ਮਹਾਪੁਰਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਖੇਡ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਜਠਰੇ ਕਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਸ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਹਿ । ਮਹਾਨਗਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਮਕੁਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਇਵਾਮਲੇ
ਇੱਕ ਪਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁੱਚੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨਿਮੇषਕਲ੍ਪਸ਼ੈਲਾਬ੍ਧਿਪੁਰਯੋਜਨਕੋਟਯਃ । ਯਤ੍ਰਾਣਾਵ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਤੈਕਤੇ ਕੁਤਃ
ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਯੁਗ ਤੇ ਪਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕृਤਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ ਇਦਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਵ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਚ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ'; ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ ਜੁਲਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖੇ ਕਾਲਸ੍ ਸੁਦੀਰ੍ਘੋ ਹਿ ਸੁਖੇ ਲਘੁਤਰਸ੍ ਸਦਾ । ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਿ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਂ ਹਲਕਾ ਤੇ ਛੋਟਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਸਚੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਯ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਤ੍ਯੋ ਵਾਸਤ੍ਯ ਏਵ ਵਾ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਸ੍ ਸਿਨ੍ਧੌ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਨਿਮੇषੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੋ ਕਲ੍ਪੋ ਨਾਦੂਰਂ ਨ ਚ ਦੂਰਤਾ । ਚਿਦਣੁਪ੍ਰਤਿਭੈਵੇਵਂ ਸ੍ਥਿਤਾਨਨ੍ਯਾਨ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਤ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਪਲਕ ਹੈ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਨਾ ਨੇੜਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੂਰਤਾ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਦੂਰਾਦੂਰਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਣਕਲ੍ਪਯੋਃ । ਏਕਚਿਤ੍ਕੋਸ਼ਯੋਰ੍ ਏਵਂ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ, ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ, ਪਲ ਤੇ ਯੁਗ, ਜਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਰਤਾ ਭੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋ ऽਤਿਗਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਚੋਦੇਤਿ ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਸਦ੍ਵਪੁਃ
ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੇਵਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ ਕਟਕਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹੇਮਤਾ । ਯਾਵਚ੍ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਾ ਕਲਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਕੜੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਕਲਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਟਕਤ੍ਵੇ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਸੁਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਤਤਮ੍ । ਕੇਵਲਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਬੁਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦ ਕੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ, ਜਾਗਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਏष ਸਦ੍ਰੂਪੋ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਚੇਤਨਸ਼੍ ਚੇਤਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਇਹ ਮੂਰਖ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ਚਮਤ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਭਾਤ੍ਮਨਿ । ਜਗਤ੍ਯ੍ ਅਨਿਲਵृਕ੍ਸ਼ਾਭੇ ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੇ ਕੁਤਃ
ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਜਬ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਥਾ ਤਪਸ੍ਯ੍ ਅਪੀਨਸ੍ਯ ਭਾਸਨਂ ਮृਗਤृष੍ਣਿਕਾ । ਏਕਂ ਪੀਵਰਮ੍ ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਤਥਾ ਚਿਦ੍ਭਾਸਨਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝਲਕ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਹੈ।
ਅਰ੍ਕਾਂਸ਼ੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਤਰਭਾਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਯਦ੍ ਅਨਾਮਯਮ੍ । ਅਸ੍ਤਿਤਾਨਾਸ੍ਤਿਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕੁਡ੍ਯਾਦੇਰ੍ ਇਵ ਕੈਵ ਧੀਃ
ਜੋ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਰੀਕ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਮਾਯਾਪਾਂਸੁਕਣਾਙ੍ਕੇ ਖੇ ਯਥਾ ਕਚਤਿ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍ । ਤਥਾ ਜਗਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਤਿ ਚਿਚ੍ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੇ ਕੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਤਦ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸ੍ਵਪ੍ਨਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਙ੍ਕਲ੍ਪਨਗਰੇ ਕੁਡ੍ਯਵੇਦਨਮ੍ । ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਦ੍ ਯਥਾ ਤਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦੀਰ੍ਘਭ੍ਰਮਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲੰਬੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਤਥਾ ਚੈਵਂਵਿਧਨ੍ਯਾਯਭਾਵਨਾਭ੍ਯਾਸਨਿਰ੍ਮਲਾਃ । ਕੁਡ੍ਯਾਕਾਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾਭੂਤਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਜੋ ਲੋਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਾਫ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨ ਕੁਡ੍ਯਾਕਾਸ਼ਯੋਰ੍ ਭੇਦੋ ਦृਢਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ऋਤੇ । ਆ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜੀਵਕਲਨਾਦ੍ ਯਦ੍ ਰੂਢਂ ਰੂਢਮ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਕੰਧ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ। ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵ ਤਕ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਮਲਾਕਾਸ਼ੇ ਖਤ੍ਵਕੁਡ੍ਯਤ੍ਵਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਃ । ਪ੍ਰਕਚਨ੍ਤਿ ਘਨੀਭਾਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਪਿਣ੍ਡ ਇਵ ਪ੍ਰਭਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਇਕਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਫ ਦਿੱਖ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਟ, ਕੰਧ ਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਕਠੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪृਥਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਚਮਤ੍ਕਾਰਯੋਗਤਃ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਰਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਬੀਜਵਤ੍
ਦਿੱਖ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਜੋਬੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚੀ ਦਿੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਵृਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਨਾਨਾਨਾ ਯਥੈਕਦृਕ੍ । ਤਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਜਗਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ਵਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਰੂਪ ਕਈ ਹੋਣ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।