ਗਮ੍ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਦੇਸ਼ੋ ਯਾਵਤ੍ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਸ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਤੁਸ਼੍ ਚ ਸ ਕਥਂ ਕ੍ਵੇਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਸਦਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਖੁੱਟ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਥਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕੁਮ੍ਭੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸੁਮੁਦ੍ਰਿਤੇ । ਤਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗਮਨਾਗਮੌ ਨ ਸ੍ਤਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਘੜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਨਾ ਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਦਲਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਿਤਾਸ੍ਥਾਣੁਤੇ ऽਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਸ੍ਤੋ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਿਕੇ । ਚੇਤਨਸ਼੍ ਚ ਜਡਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਦਾਸੌ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਯਦਾ ਚੇਤਨਪਾषਾਣਸਤ੍ਤੈਕਾਤ੍ਮੈਵ ਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਤਦਾ ਚੇਤਨ ਏਵਾਸੌ ਪਾषਾਣ ਇਵ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਿ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰਮਾਣੁਨਾ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਰਂ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਅਕृਤਂ ਕृਤਮ੍
ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਰਚਨਾ ਬਣਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਹ੍ਨਿਸਤ੍ਤਾ ਤੇਨਾਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਲਾਕृਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦਹਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸ ਜਗਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਪਾਚਕਃ
ਉਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਲ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਵਲਨ੍ ਭਾਸੁਰਾਕਾਰਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਾਦ੍ ਗਗਨਾਦ੍ ਅਪਿ । ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਂਸ਼੍ ਚੇਤਨੈਕਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਬਿਨਾ ਸਾੜੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨਰ੍ਕਾਦਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ । ਨ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯਭਾਰੂਪੋ ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਦੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਕਲ ਮਹਾਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਨੇਤ੍ਰਲਭ੍ਯੋ ऽਨੁਭਵਰੂਪੋ ਹृਦ੍ਗृਹਦੀਪਕਃ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪ੍ਰਦੋ ऽਨਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਪਰਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਿੰਦਾ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ऽਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਲੋਕੋ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਗਾਤ੍ । ਯੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਿ ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ
ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਹੈ। ਇਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਜਬਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਲਤਾਗੁਲ੍ਮਾਙ੍ਕੁਰਾਦੀਨਾਮ੍ ਅਨਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਚ ਸੋ ऽਣੁਕਃ । ਉਤ੍ਸੇਧਵੇਦਨਾਕਾਰਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੋ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਕਃ
ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਨਣ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਉਚਾਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਨਣ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਕਾਲਾਕਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਸਤ੍ਤਾਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਵੇਦਨਾਤ੍ । ਸ੍ਵਾਮੀ ਕਰ੍ਤਾ ਪਿਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਖਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ ਚ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਸਮਾਂ, ਅਕਾਸ਼, ਕਰਮ, ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਮਾਲਕ, ਕਰਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਅਣੁਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਤ੍ ਸੋ ऽਣੁਰ੍ ਜਗਦ੍ਰਤ੍ਨਸਮੁਦ੍ਗਕਃ । ਮਾਤृਮਾਨਪ੍ਰਮੇਯਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤ੍ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤਿ ਵੇਦਨੇ
ਇਸ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਰਤਨ-ਡੱਬਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾਂ ਮਾਪ, ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਾਪਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਸਰ੍ਵਜਗਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਚਤਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਦਾ ਜਗਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਗੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਦਾਸੌ ਪਰਮੋ ਮਣਿਃ
ਇਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਤਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਬੋਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਮਸ੍ ਸੋ ऽਣੁਸ਼੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦृਕ੍ । ਸੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦਕ੍ਸ਼ਾਤੀਤਯਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤ੍
ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਾਨਣ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਦੂਰੇ ऽਸੌ ਨਾਕ੍ਸ਼ਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਦ੍ਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਦੂਰਗਃ । ਸਰ੍ਵਸਂਵੇਦਨਾਚ੍ ਛੈਲਾ ਅਸਾਵ੍ ਏਵਾਣੁਰ੍ ਏਵ ਸਨ੍
ਉਹ ਪਹਾੜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਣੂ ਵੀ।
ਤਤ੍ ਸਂਵੇਦਨਮਾਤ੍ਰਂ ਯਤ੍ ਤਦ੍ ਇਦਂ ਭਾਸਤੇ ਜਗਤ੍ । ਨ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਤੇਨਾਣਾਵ੍ ਏਵ ਮੇਰੁਤਾ
ਜੋ ਕੁਝ ਦੁਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੇਰੂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਾ ਵੀ ਜਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਹਿ ਨਿਮੇष ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ । ਕਲ੍ਪੈਕਪ੍ਰਤਿਭਾਸੋ ਹਿ ਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਝਲਕ ਨੂੰ 'ਪਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਝਲਕ ਨੂੰ 'ਯੁਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਕ੍ਰਿਯਾਵਿਲਾਸੋ ਹਿ ਨਿਮੇषੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ । ਬਹੁਯੋਜਨਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਮਨਸੀਵ ਮਹਾਪੁਰਮ੍
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਖੇਡ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਜਠਰੇ ਕਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਸ੍ ਸਮੁਦੇਤਿ ਹਿ । ਮਹਾਨਗਰਨਿਰ੍ਮਾਣਂ ਮਕੁਰੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਇਵਾਮਲੇ
ਇੱਕ ਪਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁੱਚੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨਿਮੇषਕਲ੍ਪਸ਼ੈਲਾਬ੍ਧਿਪੁਰਯੋਜਨਕੋਟਯਃ । ਯਤ੍ਰਾਣਾਵ੍ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੈਤੈਕਤੇ ਕੁਤਃ
ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਯੁਗ ਤੇ ਪਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵਾਂ ਜਾਂ ਇਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕृਤਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ ਇਦਮ੍ ਅਹਮ੍ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧਾਵ੍ ਉਦੇਤਿ ਹਿ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸਤ੍ਯਂ ਚ ਦृष੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਾਃ
ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ'; ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ ਜੁਲਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖੇ ਕਾਲਸ੍ ਸੁਦੀਰ੍ਘੋ ਹਿ ਸੁਖੇ ਲਘੁਤਰਸ੍ ਸਦਾ । ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਿ ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਚੋਦਿਤਾ
ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਾਂ ਹਲਕਾ ਤੇ ਛੋਟਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਸਚੰਦਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਯ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨ੍ਤਸ੍ ਸਤ੍ਯੋ ਵਾਸਤ੍ਯ ਏਵ ਵਾ । ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਮ੍ ਊਰ੍ਮਿਸ੍ ਸਿਨ੍ਧੌ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉਭਰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਨਿਮੇषੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੋ ਕਲ੍ਪੋ ਨਾਦੂਰਂ ਨ ਚ ਦੂਰਤਾ । ਚਿਦਣੁਪ੍ਰਤਿਭੈਵੇਵਂ ਸ੍ਥਿਤਾਨਨ੍ਯਾਨ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਤ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਪਲਕ ਹੈ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਨਾ ਨੇੜਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੂਰਤਾ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਦੂਰਾਦੂਰਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਣਕਲ੍ਪਯੋਃ । ਏਕਚਿਤ੍ਕੋਸ਼ਯੋਰ੍ ਏਵਂ ਨ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਮਨਾਗ੍ ਅਪਿ
ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ, ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ, ਪਲ ਤੇ ਯੁਗ, ਜਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਰਤਾ ਭੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਤੋ ऽਤਿਗਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਚੋਦੇਤਿ ਵਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦ੍ਰष੍ਟੈਵ ਸਦ੍ਵਪੁਃ
ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੇਵਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ ਕਟਕਸਂਵਿਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਹੇਮਤਾ । ਯਾਵਚ੍ ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਪਤ੍ਤਿਸ੍ ਤਾਵਨ੍ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਸਾ ਕਲਾ
ਜਦ ਤੱਕ ਕੜੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਕਲਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਟਕਤ੍ਵੇ ਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦृਸ਼੍ਯੇ ਸੁਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍ ਇਵਾਤਤਮ੍ । ਕੇਵਲਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਬੁਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ
ਜਦ ਕੜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ, ਜਾਗਰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਏष ਸਦ੍ਰੂਪੋ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸਦ੍ਵਪੁਃ । ਚੇਤਨਸ਼੍ ਚੇਤਨਾਤ੍ਮਤ੍ਵਾਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਚਿਤ੍
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਇਹ ਮੂਰਖ ਹੈ।