ਮਹਾਨਿਸ਼ਿ ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਮਹਾਰਾਕ੍ਸ਼ਸਕਨ੍ਯਯਾ । ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਮਹਾਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਗਿਰਂ ਦਦੌ
ਵੱਡੀ ਰਾਤ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੁੜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ृਣੁ ਤੋਯਦਸਙ੍ਕਾਸ਼ੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮ੍ ਏਨਂ ਭਿਨਦ੍ਮਿ ਤੇ । ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਂ ਮਤ੍ਤਂ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਕੇਸਰੀ
ਸੁਣੋ, ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।
ਭਵਤ੍ਯਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈष ਕਥਿਤਃ ਕਮਲੇਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਅਨਯੈਵ ਵਚੋਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਬੋਧਯੋਗ੍ਯਯਾ
ਕਮਲ-ਅੱਖ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਇਹੀ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਗਮ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਨਸਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਗੋਚਰਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਣੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਕਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ।
ਚਿਦਣੋਃ ਪਰਮਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਪ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਤੇਵ ਸ੍ਫੁਰਤੀਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਣੂ ਵਿਚ, ਹੋਣਾ ਐਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਐਸਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਭੂਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਦਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭਾਵਸਤ੍ਤਾਂ ਕਿਲਾਗਤਃ
ਇਹ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਤਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।
ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨੋ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ ਏਵਾਣੁਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਚ ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।
ਚਿਦਣੋਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦ੍ ਏਕਸ੍ਯਾਨੇਕਤੋਦਿਤਾ । ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਪਿ ਸਤ੍ਯੇਵ ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਟਕਤਾ ਯਥਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਏषੋ ऽਣੁਃ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੋ ऽਪਿ ਸਨ੍
ਇਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਸ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨੈਵਾਸੌ ਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਵਕ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਗਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਯਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੇਹ ਸਤੋ ऽਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਖਾਤਗੁਪ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਪੂਰੇਣੇਵ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ-ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਕਪੂਰ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੁਸ੍ ਸ ਏਵੇਹ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਘਨਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਮਲਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਿਕਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਠੋਸ ਜਗਤ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਚੈਕੋ ऽਨੇਕਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਵੇਦਨਾਤ੍ । ਸ ਏਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਜਗਤ੍ਕੋਟੀਸ੍ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ।
ਇਮਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮਹਾਮ੍ਭੋਧੇਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜਲਵੀਚਯਃ । ਪ੍ਰਜਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਚਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਕ੍ਰਤਾ ਇਵ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ ਪਹੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੋ ऽਣੁਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਖਰੂਪਧृਤ੍ । ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸੋ ऽਹਂ ਭਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਭਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦ੍ਵੈਤਵੇਦਨਾਤ੍ । ਭਵਾਨ੍ ਭਵਨ੍ਨ੍ ਅਹਂ ਜਾਤੋ ਬੋਧਬृਂਹਾਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ
ਦੁਅਲਤਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਵਿਆਪਕਤਾ।
ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਗੀਰ੍ਯਾਵਬੋਧਤਃ । ਨ ਤ੍ਵਂ ਨਾਹਂ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਸਰ੍ਵਂ ਵਾ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੀ ਸਾਰ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਆਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਏषੋ ऽਣੁਰ੍ ਯੋਜਨੌਘਗਤੋ ऽਪਿ ਸਨ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋਜਨੌਘਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੂਪ, ਚੱਲ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਲੱਖਾਂ ਕੋਸ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਏष ਯਾਤੋ ऽਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨ ਚਾਗਤਃ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਃ
ਇਹ ਚੱਲ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਆ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ ਹੈ।
ਗਮ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਂ ਕ੍ਵ ਕਿਲਾਸੌ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਹਿ । ਕੁਚਕੋਟਰਗਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਕਿਂ ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਗਮ੍ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਮਹਾਦੇਸ਼ੋ ਯਾਵਤ੍ਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਯਃ । ਅਨ੍ਤਸ੍ਸ੍ਥਸ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਤੁਸ਼੍ ਚ ਸ ਕਥਂ ਕ੍ਵੇਵ ਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਿਸਦਾ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਖੁੱਟ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਯਥਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕੁਮ੍ਭੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸੁਮੁਦ੍ਰਿਤੇ । ਤਦਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗਮਨਾਗਮੌ ਨ ਸ੍ਤਸ੍ ਤਥਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਘੜਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅਕਾਸ਼ ਨਾ ਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਦਲਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਿਤਾਸ੍ਥਾਣੁਤੇ ऽਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਯਦਾ ਸ੍ਤੋ ऽਨੁਭਵਾਤ੍ਮਿਕੇ । ਚੇਤਨਸ਼੍ ਚ ਜਡਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਦਾਸੌ ਦ੍ਵਯਮ੍ ਏਵ ਹਿ
ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਯਦਾ ਚੇਤਨਪਾषਾਣਸਤ੍ਤੈਕਾਤ੍ਮੈਵ ਚਿਦ੍ਵਪੁਃ । ਤਦਾ ਚੇਤਨ ਏਵਾਸੌ ਪਾषਾਣ ਇਵ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਿ
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।
ਪਰਮੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨ੍ਯ੍ ਅਨਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਪਰਮਾਣੁਨਾ । ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਤ੍ਰਿਜਗਚ੍ ਚਿਤ੍ਰਂ ਤੇਨੇਦਮ੍ ਅਕृਤਂ ਕृਤਮ੍
ਉੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਰਚਨਾ ਬਣਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਹ੍ਨਿਸਤ੍ਤਾ ਤੇਨਾਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਲਾਕृਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਗੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦਹਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਸ ਜਗਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਪਾਚਕਃ
ਉਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਲ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜ੍ਵਲਨ੍ ਭਾਸੁਰਾਕਾਰਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਮਲਾਦ੍ ਗਗਨਾਦ੍ ਅਪਿ । ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਂਸ਼੍ ਚੇਤਨੈਕਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ
ਬਿਨਾ ਸਾੜੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਂਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨਰ੍ਕਾਦਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨੇ ਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ । ਨ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਦ੍ਯਭਾਰੂਪੋ ਮਹਾਕਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਦੈਰ੍ ਅਪਿ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਸ਼ਕਲ ਮਹਾਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਨੇਤ੍ਰਲਭ੍ਯੋ ऽਨੁਭਵਰੂਪੋ ਹृਦ੍ਗृਹਦੀਪਕਃ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਪ੍ਰਦੋ ऽਨਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ੍ ਸ ਪਰਸ੍ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਿੰਦਾ, ਅਨੰਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ऽਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਲੋਕੋ ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਗਾਤ੍ । ਯੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਅਪਿ ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਾਦृਸ਼੍ਯਚਮਤ੍ਕृਤਿਃ
ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਹੈ। ਇਸ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਜਬਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।