ਦਿਕ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਦ੍ ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਅਸਤਸ੍ ਸਤਃ । ਦ੍ਵੈਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਪृਥਕ੍ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਦ੍ਰਵਤੇਵ ਮਹਾਮ੍ਭਸਃ
ਉਹ ਇਕ ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦਵੈਤ ਵੀ ਕਿਉਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਸਦ੍ ਅਸਚ੍ ਚ ਗਤਕ੍ਰਮਮ੍ । ਕੋ ऽਨ੍ਤਰ੍ਬੀਜਮ੍ ਇਵਾਙ੍ਗਸ੍ਥਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਕਾਲਗਮ੍
ਕੌਣ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਿष੍ਯਸ੍ਥਂ ਜਗਦ੍ਵृਨ੍ਦਂ ਬृਹਦ੍ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਮਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਬੀਜਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ
ਕਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਵੱਡਾ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਜਗਤ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?
ਬੀਜਂ ਦ੍ਰੁਮਤਯੈਵਾਸ਼ੁ ਦ੍ਰੁਮੋ ਬੀਜਤਯੈਵ ਚ । ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਉਦੇਤ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤੋ ऽਪਿ ਕਃ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਦਰਖ਼ਤ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਉਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?
ਬਿਸਤਨ੍ਤੁਰ੍ ਮਹਾਮੇਰੁਰ੍ ਭੋ ਰਾਜਨ੍ ਯਦਪੇਕ੍ਸ਼ਯਾ । ਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯੋਦਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਮੇਰੁਮਨ੍ਦਰਕੋਟਯਃ
ਮਹਾਰਾਜ, ਕਿਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ, ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੋਟੀਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ?
ਕੇਨੇਦਮ੍ ਆਤਤਮ੍ ਅਨੇਕਚਿਦ੍ ਏਵ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਕਿਂਸਾਰ ਏਵਮ੍ ਅਭਿਵਲ੍ਗਸਿ ਹਂਸਿ ਪਾਸਿ । ਕਿਂਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਨ ਭਵਸ੍ਯ੍ ਅਥ ਵਾ ਸਦ੍ ਏਵ ਨੂਨਂ ਭਵਸ੍ਯ੍ ਅਸਮਦृਗ੍ ਵਦ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ
ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਸ ਨੇ ਫੈਲਾਇਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਇਤਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾਸ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਜਾਂ ਹੋਂਦ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਸਕੇ।
ਏषੋ ऽਸੌ ਪ੍ਰਗਲਤੁ ਸਂਸ਼ਯੋ ਮਮੋਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ਼੍ਰੀਮੁਖਮਿਹਿਕਾਮਲਾਨੁਲੇਪਃ । ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਨ ਗਲਤਿ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ ਸਮੂਲੋ ਨੈਵਾਸੌ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਪਣ੍ਡਿਤੋਕ੍ਤਿਮ੍ ਏਤਿ
ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਮਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੇ ਝੜਦੇ ਝਰਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਸੰਦੇਹ ਜੜ ਤੋਂ ਨਾ ਮਿਟੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ।
ਏਨਂ ਮੇ ਯਦਿ ਨ ਨਯਿष੍ਯਥਃ ਕ੍ਰਮੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਲਘੁਤਰਸਂਸ਼ਯਂ ਸੁਬੁਦ੍ਧੀ । ਤਦ੍ ਰਕ੍ਸ਼ੋਜਠਰਹੁਤਾਸ਼ਨੇਨ੍ਧਨਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਵਿਘ੍ਨਂ ਝਗਿਤਿ ਗਮਿष੍ਯਥਃ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵੱਲ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ ਬਣ ਜਾਵੋਗੇ ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸੜ ਜਾਵੋਗੇ।
ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਤਾਂ ਜਨਪਦਮਣ੍ਡਲੀਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ ਭਾਵਤ੍ਕੀਮ੍ ਉਰੁਜਠਰਾ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ ਗ੍ਰਸੇ ऽਹਮ੍ । ਏਵਂ ਤੇ ਭਵਤਿ ਸੁਰਾਜਤੇਵ ਮਨ੍ਯੇ ਮੂਰ੍ਖਾਨਾਮ੍ ਅਤਿਰਸ ਏਵ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਾਯ
ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਗਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਪੁਲਗਭੀਰਮੇਘਨਾਦ ਪ੍ਰੋਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਕਟਗਿਰਾ ਨਿਸ਼ਾਚਰੀ ਸਾ । ਤੂष੍ਣੀਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਤਿਵਿਕਟਾਕृਤਿਸ੍ ਤਦਾਸੀਚ੍ ਛੁਦ੍ਧਾਨ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ਰਦਮਲਾਭ੍ਰਮਣ੍ਡਲੀਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੂੜ੍ਹ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਤ ਦੀ ਵਾਸਣੀ, ਆਪਣੀ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਬੱਦਲ।
ਮਹਾਨਿਸ਼ਿ ਮਹਾਰਣ੍ਯੇ ਮਹਾਰਾਕ੍ਸ਼ਸਕਨ੍ਯਯਾ । ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ ਮਹਾਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਗਿਰਂ ਦਦੌ
ਵੱਡੀ ਰਾਤ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੁੜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ृਣੁ ਤੋਯਦਸਙ੍ਕਾਸ਼ੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮ੍ ਏਨਂ ਭਿਨਦ੍ਮਿ ਤੇ । ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਂ ਮਤ੍ਤਂ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਮ੍ ਇਵ ਕੇਸਰੀ
ਸੁਣੋ, ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।
ਭਵਤ੍ਯਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮੈष ਕਥਿਤਃ ਕਮਲੇਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਅਨਯੈਵ ਵਚੋਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਬੋਧਯੋਗ੍ਯਯਾ
ਕਮਲ-ਅੱਖ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਇਹੀ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਗਮ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਮਨਸਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਗੋਚਰਃ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਏਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਣੁਰ੍ ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਕਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ।
ਚਿਦਣੋਃ ਪਰਮਸ੍ਯਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਦ੍ ਏਵਾਸਦ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ । ਸਤ੍ਤਾਪ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸਤ੍ਤੇਵ ਸ੍ਫੁਰਤੀਦਂ ਜਗਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਚਿੱਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਣੂ ਵਿਚ, ਹੋਣਾ ਐਸਾ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਐਸਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਭੂਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਦਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭਾਵਸਤ੍ਤਾਂ ਕਿਲਾਗਤਃ
ਇਹ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਤਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।
ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਨ੍ ਨੋ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ ਏਵਾਣੁਰ੍ ਅਨਨ੍ਤਕਃ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਚ ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।
ਚਿਦਣੋਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦ੍ ਏਕਸ੍ਯਾਨੇਕਤੋਦਿਤਾ । ਅਸਤ੍ਯੈਵਾਪਿ ਸਤ੍ਯੇਵ ਹੇਮ੍ਨਃ ਕਟਕਤਾ ਯਥਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਕੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਏषੋ ऽਣੁਃ ਪਰਮਾਕਾਸ਼ਸ੍ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ ਖਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਮਨष੍षष੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੋ ऽਪਿ ਸਨ੍
ਇਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਸ੍ ਸ੍ਯਾਨ੍ ਨੈਵਾਸੌ ਸ਼ੂਨ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ । ਯਦ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਨ ਤਦ੍ ਅਸ੍ਤੀਤਿ ਵਕ੍ਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਗਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਯਾਚਿਦ੍ ਅਪਿ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੇਹ ਸਤੋ ऽਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਖਾਤਗੁਪ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਪੂਰੇਣੇਵ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ-ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਕਪੂਰ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੁਸ੍ ਸ ਏਵੇਹ ਸਰ੍ਵਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਘਨਂ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤੀਤਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਮਲਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਿਕਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਠੋਸ ਜਗਤ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਚੈਕੋ ऽਨੇਕਸ਼੍ ਚ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤਾਤ੍ਮਵੇਦਨਾਤ੍ । ਸ ਏਵੇਦਂ ਜਗਦ੍ ਧਤ੍ਤੇ ਜਗਤ੍ਕੋਟੀਸ੍ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਅਨੇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ।
ਇਮਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਮਹਾਮ੍ਭੋਧੇਸ੍ ਤ੍ਰਿਜਗਜ੍ਜਲਵੀਚਯਃ । ਪ੍ਰਜਾਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਚਨ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਕ੍ਰਤਾ ਇਵ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਰਮੀ ਕਰਕੇ ਪਹੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ।
ਚਿਤ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦ੍ਯਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੋ ऽਣੁਸ਼੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਖਰੂਪਧृਤ੍ । ਸ੍ਵਸਂਵੇਦਨਲਭ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯੋਮਰੂਪ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸੋ ऽਹਂ ਭਵਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਭਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦ੍ਵੈਤਵੇਦਨਾਤ੍ । ਭਵਾਨ੍ ਭਵਨ੍ਨ੍ ਅਹਂ ਜਾਤੋ ਬੋਧਬृਂਹਾਬृਹਦ੍ਵਪੁਃ
ਦੁਅਲਤਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਵਿਆਪਕਤਾ।
ਤ੍ਵਤ੍ਤਾਹਨ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਗੀਰ੍ਯਾਵਬੋਧਤਃ । ਨ ਤ੍ਵਂ ਨਾਹਂ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਸਰ੍ਵਂ ਵਾ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੀ ਸਾਰ ਵਾਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤੂੰ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਆਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਏषੋ ऽਣੁਰ੍ ਯੋਜਨੌਘਗਤੋ ऽਪਿ ਸਨ੍ । ਸਂਵਿਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋਜਨੌਘਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਰੂਪ, ਚੱਲ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਲੱਖਾਂ ਕੋਸ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਨ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਏष ਯਾਤੋ ऽਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ऽਪਿ ਨ ਚਾਗਤਃ । ਸ੍ਵਸਤ੍ਤਾਕਾਸ਼ਕੋਸ਼ੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ ਵਾਸਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਃ
ਇਹ ਚੱਲ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਆ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ ਹੈ।
ਗਮ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਂ ਕ੍ਵ ਕਿਲਾਸੌ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਹਿ । ਕੁਚਕੋਟਰਗਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਕਿਂ ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।