ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਂ ਸਮਦृष੍ਟਿਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਾਜਵਿਦ੍ਯਯਾ । ਤਾਮ੍ ਏਵ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਨਾਸੌ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਨ ਸੋ ऽਧਿਪਃ
ਅਸਲੀ ਹਕ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਨਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ।
ਭਵਨ੍ਤੌ ਤਦ੍ਵਿਦੌ ਸਾਧੂ ਯਦਿ ਤਚ੍ ਛ੍ਰੇਯ ਆਪ੍ਸ੍ਯਥਃ । ਨੋ ਚੇਦ੍ ਅਨਰ੍ਥਦੌ ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਨਾਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਯੁਵਾਮ੍
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨੇਕ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਪਾ ਲਵੋਗੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
ਏਕੋਪਾਯੇਨ ਮਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦ੍ ਬਾਲਕਾਵ੍ ਉਤ੍ਤਰਿष੍ਯਥਃ । ਮਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਪਞ੍ਜਰਂ ਸਾਰਂ ਚੇਦ੍ ਵਿਚਾਰਯਥੋ ਧਿਯਾ
ਇੱਕ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਓਗੇ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਲਵੋਗੇ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਿ ਮਾਂ ਕਥਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਾਥ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਨ੍ਨ੍ ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥਿਨੀ ਭृਸ਼ਮ੍ ਅਹਂ ਪਰਿਪੂਰਯਾਰ੍ਥਮ੍ । ਅਙ੍ਗੀਕृਤਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਦਦਤ੍ ਕ ਇਵਾਸ੍ਤਿ ਲੋਕੇ ਦੋषੇਣ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਕਰੇਣ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਯਃ
ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੁਕਸ ਜਾਂ ਘਟਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨ੍ ਸਾ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਉਪਚਕ੍ਰਮੇ । ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਤਿ ਰਾਜ੍ਞੋਕ੍ਤੇ ਤਾਨ੍ ਇਮਾਞ੍ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਘਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਹੋ', ਤਾਂ ਰਾਘਵ, ਹੁਣ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣੋ।
ਏਕਸ੍ਯਾਨੇਕਸਙ੍ਖ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਇਵ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਬੁਦ੍ਬੁਦਾ ਇਵ
ਇੱਕ ਵਿਚ, ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਵਿਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ — ਅੰਦਰ, ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਿਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਾਕਾਸ਼ਂ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਕਿਮ੍ । ਕੋ ऽਹਮ੍ ਏਵਾਪਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕੋ ਭਵਾਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਅਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ?
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚ ਕਃ ਕੋ ऽਤਿष੍ਠਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਕਸ਼੍ ਚੇਤਨੋ ऽਪਿ ਪਾषਾਣਃ ਕਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਚਿਤ੍ਰਕृਤ੍
ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਜਬ ਕਰਤਬ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਵਹ੍ਨਿਤਾਮ੍ ਅਜਹਚ੍ ਚੈਵ ਕਸ਼੍ ਚ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਨ ਦਾਹਕਃ । ਅਵਹ੍ਨੇਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਵਹ੍ਨਿਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਰਾਜਨ੍ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾੜਦਾ ਨਹੀਂ? ਬਿਨਾ ਅੱਗ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ?
ਅਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਗ੍ਨਿਤਾਰੋ ऽਪਿ ਕੋ ऽਵਿਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ । ਅਨੇਤ੍ਰਲਭ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਲਤਾਗੁਲ੍ਮਾਙ੍ਕੁਰਾਦੀਨਾਂ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਅਨ੍ਯੇषਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮ੍ ਆਲੋਕਃ ਕ ਇਵੋਤ੍ਤਮਃ
ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੌਣ ਹੈ?
ਜਨਕਃ ਕੋ ऽਮ੍ਬਰਾਦੀਨਾਂ ਸਤ੍ਤਾਯਾਃ ਕਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਦਃ । ਕੋ ਜਗਦ੍ਰਤ੍ਨਕੋਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ਯ ਕੋਸ਼ੇ ਮਣੇਰ੍ ਜਗਤ੍
ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?
ਕੋ ऽਣੁਸ੍ ਤਮਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਦੂਰੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦੂਰੇ ਚ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਏਵ ਮਹਾਗਿਰਿਃ
ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਣੂ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਵੀ? ਉਹ ਜਣੂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ, ਤੇ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ?
ਨਿਮੇष ਏਵ ਕਃ ਕਲ੍ਪਃ ਕਃ ਕਲ੍ਪੋ ऽਪਿ ਨਿਮੇषਕਃ । ਕਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਕਿਂ ਚੇਤਨਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍
ਇੱਕ ਪਲ ਹੀ ਕਦੇ ਕਲਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪ ਵੀ ਕਦੇ ਪਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ ਚਾਵਾਯੁਸ਼੍ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ ਚ ਕਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵ ਚ । ਕਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਚ ਕੋ ऽਹਂ ਨਾਹਂ ਚ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਹਵਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ? ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ ਕੀ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਿਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਬਹੁਜਨ੍ਮਭਿਃ । ਲਬ੍ਧਂ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨ ਜੀਵਤੈਵੋਚ੍ਚੈਃ ਕੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਪਹਾਰਿਤਃ । ਕੇਨਾਣੁਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਰਿਯਤੇ ਮੇਰੁਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਂ ਤृਣਮ੍
ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਕਿਹੜੇ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ? ਕਿਹੜੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤੇ ਇਕ ਤਿੰਨ ਵੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਕੇਨਾਣੁਕਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪੂਰਿਤਾ ਸ਼ਤਯੋਜਨੀ । ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਏਵ ਭਵਨ੍ ਮਾਤਿ ਨ ਯੋਜਨਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਕਿਹੜੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੌ ਜੋਜਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੌ ਜੋਜਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ?
ਕੇਨਾਲੋਕਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਜਗਦ੍ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਨਾਟ੍ਯਤੇ । ਕਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਕੁਲਾਵਨਿਭृਤਾਂ ਘਟਾਃ
ਕਿਹੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਘੜੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?
ਅਣੁਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਤ੍ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਮੇਰੋਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਤਰਾਕृਤਿਃ । ਵਾਲਾਗ੍ਰਸ਼ਤਭਾਗਾਤ੍ਮਾ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਃ
ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਨਿੱਘਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਵਾਲ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ?
ਕੋ ऽਣੁਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੋਰ੍ ਦੀਪਃ ਪ੍ਰਕਟਨਪ੍ਰਦਃ । ਕਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਸਮਗ੍ਰਾਨੁਭਵਾਣਵਃ
ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਚਾਨਣ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਨਿੱਘੇ ਅਨੁਭਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ?
ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸ੍ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ ਅਪਿ ਸਂਸ੍ਵਦਤੇ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਕੇਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜਤਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਅਣੁਨਾ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਆਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਰਸ-ਰਹਿਤ ਕਣ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਵੀ ਬੜੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਚੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਕਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਕੇਨਾਤ੍ਮਾਚ੍ਛਾਦਨਾਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ ਅਣੁਨਾਚ੍ਛਾਦਿਤਂ ਜਗਤ੍ । ਜਗਨ੍ ਨਯੇਨ ਕਸ੍ਯਾਣੋਸ੍ ਸਦ੍ਭੂਤਮ੍ ਅਭਿਜੀਵਤਿ
ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਕਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਅਜਾਤਾਵਯਵਃ ਕੋ ऽਣੁਸ੍ ਸਹਸ੍ਰਕਰਲੋਚਨਃ । ਕੋ ਨਿਮੇषੋ ਮਹਾਕਲ੍ਪੋ ਮਹਾਕਲ੍ਪਸ਼ਤਾਨਿ ਵਾ
ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਕਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ? ਇਕ ਪਲ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਯੁਗ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?
ਅਣੌ ਜਗਨ੍ਤਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਬੀਜ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਾਃ । ਬੀਜਾਦ੍ਯਾਨਿ ਫਲਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਫੁਟਾਨ੍ਯ੍ ਅਨੁਦਿਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਪਿ
ਕਿਹੜੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ? ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਲ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਖੁਲਿਆ ਜਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਃ ਕਸ੍ਯ ਨਿਮੇषਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਕਃ ਪ੍ਰਯੋਜਕਕਰ੍ਤृਤ੍ਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਾਰਕਃ
ਕਿਹੜੇ ਪਲ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਯੁਗ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਕਰਤਾਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ?
ਦृਸ਼੍ਯਸਮ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਦ੍ਰष੍ਟਾਪ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਤਾਂ ਨਯੇਤ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ੍ਵਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਕੋ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨੇਤ੍ਰਵਤ੍
ਦਿੱਖੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਲਈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਖ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਆਪਣੀ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ?
ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਿਤਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਕ ਆਤ੍ਮਾਨਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਦृਸ਼੍ਯਾਸਮ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪੁਰੋ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਆਤਮਾ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦਿੱਖ ਸਮਾ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਕੋ ਭਾਸਯਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਵਤ੍ । ਕਟਕਾਦੀਨਿ ਹੇਮ੍ਨੇਵ ਨਿਗੀਰ੍ਣਂ ਕੇਨ ਚ ਤ੍ਰਯਮ੍
ਆਤਮਾ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਦਿੱਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਕੜਾ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲਏ ਹਨ?
ਕਸ੍ਮਾਨ੍ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ ਚ ਪृਥਗ੍ ਊਰ੍ਮ੍ਯਾਦੀਵ ਮਹਾਮ੍ਭਸਃ । ਕਸ੍ਯੇਚ੍ਛਯਾ ਪृਥਕ੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵੀਚਿਤੇਵ ਮਹਾਮ੍ਭਸਃ
ਕਿਉਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਝਾਗ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?