ਆਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਮਮ ਭਾਵੋ ऽਨਯੋਰ੍ ਮਯਾ । ਨ ਵਿਨਾਸ਼੍ਯੌ ਮਯੇਮੌ ਵਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਏਵਾਵਿਨਾਸ਼ਿਨੌ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿਰਤ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਮਨ੍ਯੇ ਭਵਤ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞੌ ਨਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ ऋਤੇ ਮਤਿਃ । ਪ੍ਰਮृष੍ਟਸਦਸਦ੍ਭਾਵਾ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਤਭਯਾ ਮृਤੇਃ
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਨੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਰਨ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਤੌ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਦੇਹਮ੍ ਉਤ੍ਥਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨ ਪृਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੇ ਨਰਾਧਮਾਃ
ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਦੋਨੋ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਾਂਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਪृਚ੍ਛਾਯੈ ਤਨ੍ ਨਾਨਾਵਸਰਂ ਤਤਮ੍ । ਅਕਾਲਕਲ੍ਪਾਭ੍ਰਰਵਂ ਹਾਸਂ ਸਂਯਮ੍ਯ ਸਾਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਚੁਣੀ, ਆਪਣੇ ਬੇਵਕਤ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਾਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਆਖੀ:
ਕੌ ਭਵਨ੍ਤੌ ਨਰੌ ਵੀਰੌ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਤਿ ਮੇ ऽਨਘੌ । ਜਾਯਤੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ ਏਵ ਮੈਤ੍ਰੀ ਵਿषਦਚੇਤਸਾਮ੍
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰਾ ਪੁਰਖੋ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੋਸਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਯਂ ਰਾਜਾ ਕਿਰਾਤਾਨਾਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਹਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਂ ਗਤਃ । ਉਦ੍ਯਤੌ ਰਾਤ੍ਰਿਚਾਰੇਣ ਤ੍ਵਾਦृਗ੍ਜਨਵਿਨਿਗ੍ਰਹੇ
ਇਹ ਰਾਜਾ ਕਿਰਾਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ।
ਰਾਜ੍ਞੋ ਰਾਤ੍ਰਿਨ੍ਦਿਨਂ ਧਰ੍ਮੋ ਦੁष੍ਟਭੂਤਵਿਨਿਗ੍ਰਹਃ । ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਤ੍ਯਾਗਿਨੋ ਯੇ ਤੁ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਾਨਲੇਨ੍ਧਨਮ੍
ਰਾਜੇ ਦਾ ਫਰਜ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਸ ਦੇ ਅੱਗ ਲਈ ਇੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜ੍ਞਸ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਿ ਦੁਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਦੁਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਰਾਡ੍ ਅਯਮ੍ । ਸਦ੍ਭੂਪਸ੍ਯ ਭਵੇਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਸਨ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾ ਭਵੇਤ੍
ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਗਲਤ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਮਾੜੀ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਰਾਢ ਆਇਆ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੱਚੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜੈਵਾਦੌ ਵਿਵੇਕੇਨ ਯੋਜਨੀਯਸ੍ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣਾ । ਤੇਨਾਰ੍ਯਤਾਮ੍ ਉਪਾਯਾਤਿ ਯਥਾ ਰਾਜਾ ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾਰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਗ੍ਰਗੁਣਜਾਲਾਨਾਮ੍ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਦ੍ਵਦ੍ ਰਾਜਾ ਭਵੇਦ੍ ਰਾਜਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍
ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਸੱਚਾ ਰਾਜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਂ ਸਮਦृष੍ਟਿਤ੍ਵਂ ਤਚ੍ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਰਾਜਵਿਦ੍ਯਯਾ । ਤਾਮ੍ ਏਵ ਯੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਨਾਸੌ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਨ ਸੋ ऽਧਿਪਃ
ਅਸਲੀ ਹਕ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਨਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾ।
ਭਵਨ੍ਤੌ ਤਦ੍ਵਿਦੌ ਸਾਧੂ ਯਦਿ ਤਚ੍ ਛ੍ਰੇਯ ਆਪ੍ਸ੍ਯਥਃ । ਨੋ ਚੇਦ੍ ਅਨਰ੍ਥਦੌ ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ ਨਾਦ੍ਮ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਯੁਵਾਮ੍
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨੇਕ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਪਾ ਲਵੋਗੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
ਏਕੋਪਾਯੇਨ ਮਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦ੍ ਬਾਲਕਾਵ੍ ਉਤ੍ਤਰਿष੍ਯਥਃ । ਮਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਪਞ੍ਜਰਂ ਸਾਰਂ ਚੇਦ੍ ਵਿਚਾਰਯਥੋ ਧਿਯਾ
ਇੱਕ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਾਸੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਓਗੇ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਲਵੋਗੇ।
ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨਿ ਮਾਂ ਕਥਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ਨਾਥ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਨ੍ਨ੍ ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥਿਨੀ ਭृਸ਼ਮ੍ ਅਹਂ ਪਰਿਪੂਰਯਾਰ੍ਥਮ੍ । ਅਙ੍ਗੀਕृਤਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਦਦਤ੍ ਕ ਇਵਾਸ੍ਤਿ ਲੋਕੇ ਦੋषੇਣ ਸਙ੍ਕ੍ਸ਼ਯਕਰੇਣ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਯਃ
ਮਹਾਰਾਜ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੁਕਸ ਜਾਂ ਘਟਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨ੍ ਸਾ ਵਕ੍ਤੁਮ੍ ਉਪਚਕ੍ਰਮੇ । ਉਚ੍ਯਤਾਮ੍ ਇਤਿ ਰਾਜ੍ਞੋਕ੍ਤੇ ਤਾਨ੍ ਇਮਾਞ੍ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਘਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕਹੋ', ਤਾਂ ਰਾਘਵ, ਹੁਣ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣੋ।
ਏਕਸ੍ਯਾਨੇਕਸਙ੍ਖ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਮ੍ਬੁਧੇਰ੍ ਇਵ । ਅਨ੍ਤਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਲਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਬੁਦ੍ਬੁਦਾ ਇਵ
ਇੱਕ ਵਿਚ, ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਵਿਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ — ਅੰਦਰ, ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਬੁੱਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਿਮ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍ ਅਨਾਕਾਸ਼ਂ ਨਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਏਵ ਕਿਮ੍ । ਕੋ ऽਹਮ੍ ਏਵਾਪਿ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕੋ ਭਵਾਨ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਂ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਅਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ?
ਗਚ੍ਛਨ੍ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚ ਕਃ ਕੋ ऽਤਿष੍ਠਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਕਸ਼੍ ਚੇਤਨੋ ऽਪਿ ਪਾषਾਣਃ ਕਸ਼੍ ਚਿਦ੍ਵ੍ਯੋਮਨਿ ਚਿਤ੍ਰਕृਤ੍
ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਜਬ ਕਰਤਬ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਵਹ੍ਨਿਤਾਮ੍ ਅਜਹਚ੍ ਚੈਵ ਕਸ਼੍ ਚ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ ਨ ਦਾਹਕਃ । ਅਵਹ੍ਨੇਰ੍ ਜਾਯਤੇ ਵਹ੍ਨਿਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਰਾਜਨ੍ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾੜਦਾ ਨਹੀਂ? ਬਿਨਾ ਅੱਗ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਨ?
ਅਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਗ੍ਨਿਤਾਰੋ ऽਪਿ ਕੋ ऽਵਿਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ । ਅਨੇਤ੍ਰਲਭ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਲਤਾਗੁਲ੍ਮਾਙ੍ਕੁਰਾਦੀਨਾਂ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਅਨ੍ਯੇषਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮ੍ ਆਲੋਕਃ ਕ ਇਵੋਤ੍ਤਮਃ
ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੌਣ ਹੈ?
ਜਨਕਃ ਕੋ ऽਮ੍ਬਰਾਦੀਨਾਂ ਸਤ੍ਤਾਯਾਃ ਕਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਦਃ । ਕੋ ਜਗਦ੍ਰਤ੍ਨਕੋਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ਯ ਕੋਸ਼ੇ ਮਣੇਰ੍ ਜਗਤ੍
ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?
ਕੋ ऽਣੁਸ੍ ਤਮਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸ਼੍ ਚ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਅਸ੍ਤਿ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚ । ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਦੂਰੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਦੂਰੇ ਚ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਏਵ ਮਹਾਗਿਰਿਃ
ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਣੂ ਹੈ, ਜੋ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦ ਵੀ? ਉਹ ਜਣੂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਦੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨੇੜੇ ਵੀ, ਤੇ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਹੈ?
ਨਿਮੇष ਏਵ ਕਃ ਕਲ੍ਪਃ ਕਃ ਕਲ੍ਪੋ ऽਪਿ ਨਿਮੇषਕਃ । ਕਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਕਿਂ ਚੇਤਨਮ੍ ਅਚੇਤਨਮ੍
ਇੱਕ ਪਲ ਹੀ ਕਦੇ ਕਲਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪ ਵੀ ਕਦੇ ਪਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜੋ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਸ਼੍ ਚਾਵਾਯੁਸ਼੍ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ ਚ ਕਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ऽਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵ ਚ । ਕਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਚ ਕੋ ऽਹਂ ਨਾਹਂ ਚ ਕਿਂ ਭਵੇਤ੍
ਹਵਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਹੈ? ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਰਹਿਤ ਕੀ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਕਿਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਬਹੁਜਨ੍ਮਭਿਃ । ਲਬ੍ਧਂ ਨਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਭਵਤਿ ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਲਭ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨ ਜੀਵਤੈਵੋਚ੍ਚੈਃ ਕੇਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਪਹਾਰਿਤਃ । ਕੇਨਾਣੁਨਾਨ੍ਤਰ੍ ਵ੍ਰਿਯਤੇ ਮੇਰੁਸ੍ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨਂ ਤृਣਮ੍
ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਕਿਹੜੇ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ? ਕਿਹੜੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤੇ ਇਕ ਤਿੰਨ ਵੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਕੇਨਾਣੁਕਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪੂਰਿਤਾ ਸ਼ਤਯੋਜਨੀ । ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਏਵ ਭਵਨ੍ ਮਾਤਿ ਨ ਯੋਜਨਸ਼ਤੇष੍ਵ੍ ਅਪਿ
ਕਿਹੜੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੌ ਜੋਜਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੌ ਜੋਜਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ?
ਕੇਨਾਲੋਕਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਜਗਦ੍ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਨਾਟ੍ਯਤੇ । ਕਸ੍ਯਾਣੋਰ੍ ਅਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਤਿ ਕੁਲਾਵਨਿਭृਤਾਂ ਘਟਾਃ
ਕਿਹੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਘੜੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?
ਅਣੁਤ੍ਵਮ੍ ਅਜਹਤ੍ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਮੇਰੋਸ੍ ਸ੍ਥੂਲਤਰਾਕृਤਿਃ । ਵਾਲਾਗ੍ਰਸ਼ਤਭਾਗਾਤ੍ਮਾ ਕੋ ऽਣੁਰ੍ ਉਚ੍ਚੈਸ਼੍ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯਃ
ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਨਿੱਘਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ਾ ਵਾਲ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ?