ਅਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵੇਦਨਾਮ੍ ਸੋ ऽਙ੍ਗਸਂਵਿਦਮ੍ । ਸਂਵਿਦਨ੍ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਾਰ੍ਥਕਮ੍
ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਝ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਸਂਵੇਦਨਸ੍ ਸੋ ऽਥ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਭਾਵਿਜਿਹ੍ਵਾਰ੍ਥਨਾਮ੍ਨੈਕਦੇਸ਼ੇ ऽਨੁਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੁਆਦ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਸਂਵੇਦਨਾਜ੍ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਗਤਃ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨੇਤ੍ਰਨਾਮ੍ਨੈਕਦੇਸ਼ੇ ਭਵਤਿ ਭਾਸਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ, ਜੀਵ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਸਂਵੇਦਨਸ੍ ਸੋ ऽਥ ਘ੍ਰਾਣਂ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਵੇਦਨਾਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੀ ਤਾਵਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਯਾਦਿਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਸ੍ ਸ ਜੀਵਾਤ੍ਮਾ ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਚ੍ ਛਨੈਃ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਭਾਵਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੰਦ ਆਤਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖਰੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤੋ ऽਪਿ ਸਤਸ੍ ਸਤਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰਵਣਾਰ੍ਥੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਉਹ ਉਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਧੁਨੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਕ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਰਸਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਜਿਹ੍ਵਾਰ੍ਥਾਕृਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਛੂਹ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਮਤਲਬ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀਭ ਦੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨੇਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਕृਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਗਨ੍ਧਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਸਿਕਾਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਰੂਪ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਭਾਵਮਯੈਤਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕਰਣਕ੍ਸ਼ਮਮ੍ । ਭਵਿष੍ਯਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਖ੍ਯਂ ਸਾ ਰਨ੍ਧ੍ਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੇਹਕੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਜੋ ਐਸੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਹਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਛੇਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੰਦਰੀਅ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਆਦਿਜੀਵਸ੍ਯ ਰਾਘਵਾਦ੍ਯਤਨਸ੍ਯ ਚ । ਉਦੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹ ਏਵਾਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਪਹਿਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵ ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯੈਵ ਪਰਾ ਸਤ੍ਤਾ ਸ੍ਵਾਤਿਵਾਹਿਕਤਾਮ੍ ਇਵ । ਸਾ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਤਾਦृਕ੍ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਭਾਵਨਾਤ੍
ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਮਾਤृਮੇਯਪ੍ਰਮਾਣਾਦਿ ਯਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਵੇਦਨਾਤ੍ । ਤਦਾਤਿਵਾਹਿਕੋਕ੍ਤੀਨਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਸ੍ ਤਦ੍ ਏਵ ਤਤ੍
ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਜਾਣਣ ਦਾ ਢੰਗ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਵਾਗਉਣ ਬਾਰੇ ਕਹੇ ਗਏ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਇਕ ਸੱਚ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਤ੍ਵਵੇਦਨਾਦ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਪਰਸ੍ਮਾਦ੍ ਆਤਿਵਾਹਿਕਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਵੇਦਨਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਾਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ ਹਿ ਸਾਨ੍ਯਥਾ
ਆਵਾਗਉਣ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਅਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ ਅਸਂਵਿਤ੍ਤੇਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਤਯਾਥਵਾ । ਕੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਕੋ ਵਿਚਾਰਸ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਅਲਂ ਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਨੈਃ
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੇਤਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਖੋਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੋਈਆਂ।
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਕਾਲ ਏਵੈष ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ ਤੇ ਰਾਮ ਰਾਜਤੇ । ਅਕਾਲਪੁष੍ਪਮਾਲਾ ਹਿ ਸ਼ੋਭਨਾਪਿ ਨ ਸ਼ੋਭਤੇ
ਰਾਮਾ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਣਸਮੇਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਰ੍ਥੈਵਾਨਰ੍ਥਿਕਾਕਾਲਮਾਲਾ ਵਿਵਲਿਤਾ ਯਥਾ । ਤਥੈਵਾਕਾਲਗੀਰ੍ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਲੇ ਹਿ ਸ਼ੋਭਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਵੇਲੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਮਾਲਾ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਵਲੋਂ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਕਹੀ ਗਈ ਗੱਲ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਮੇਂ 'ਚ ਹੀ ਸੋਭਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਨਾਂ ਕਾਲੋ ਦਾਤੇਤਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਕਾਲੇਨ ਫਲਯੋਗਿਤਾ
ਸਮਾਂ ਹੀ ਰੋਕਾਂ ਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਫਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏष ਸ ਜੀਵਾਤ੍ਮਾ ਸੁਪ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਿਤਾਮਹਤ੍ਵਮ੍ ਉਚ੍ਛੂਨਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਕਾਲਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਓਮੁਚ੍ਚਾਰਣਸਂਵਿਤ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਂ ਵੇਦਾਨ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਮਨੋਰਾਜ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ ਤਨ੍ਮਤਿਃ
ਜੋ ਓਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਉਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਦਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ਵਦ੍ ਵਿਦਨ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸੁਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਪਰ੍ਵਤੌਘਾਕृਤਿ ਵ੍ਯੋਮਜਗਦ੍ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਖੁਦ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਨੇਹ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨੇਹ ਕਿਞ੍ਚਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ । ਜਗਦ੍ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਰੂਪੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬृਂਹਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥੈਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਦੀਨਾਂ ਜੀਵਾਨਾਂ ਸਦਸਨ੍ਮਯੀ । ਸਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਆਸਰੀਸृਪਮ੍ ਆਸੁਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸੁਰ, ਦੋਹਾਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਂਵਿਦ੍ਵਿਭ੍ਰਮ ਏਵਾਯਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਸਤ੍ । ਆਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕੀਟਸਂਵਿਤ੍ਤੇਸ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਂਵੇਦਨਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਠਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਝੂਠੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀੜੇ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਕੀਟਸ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ । ਕੀਟਸ੍ ਤੁ ਰੂਢਭੂਤੌਘਵਲਨਾਤ੍ ਤੁਚ੍ਛਕਰ੍ਮਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀੜਾ, ਭਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਅਣਮੱਤਲਬੀ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਏਵ ਜੀਵਨਂ ਜੀਵੇ ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਮਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤਦ੍ ਏਵ ਪੌਰੁषਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਰਂ ਕਰ੍ਮ ਤਦ੍ ਏਵ ਚ
ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੈ, ਓਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਹੈ, ਤੇ ਓਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸਰ੍ਗਤਾਹਨ੍ਤੇ ਕੀਟਸ੍ਯਾਪ੍ਯ੍ ਅਸਦੁਤ੍ਥਿਤੇ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੇ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਾਮਾਤ੍ਰਭਵਤ੍ਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੀੜੇ ਦੇ ਨਾਸ ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ, ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਖਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਮਾਤृਮਾਨਪ੍ਰਮੇਯਾਰ੍ਥੋ ਨ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਤਰੋ ਯਦਾ । ਤਦਾ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਵਾਦਾਰ੍ਥਸ਼੍ ਸ਼ਸ਼ਸ਼ृਙ੍ਗਾਬ੍ਜਿਨੀਸਮਃ
ਜਦੋਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੁਲਤਾ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਦ, ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਝੂਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਵਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਮਿਥ੍ਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਣ੍ਡਂ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਆਤ੍ਮੈਵ ਕੋਸ਼ਕਾਰੇਣ ਲਾਲਾਰੂਪਾਤ੍ਮਕਂ ਯਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੀ ਲਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਘੋਸਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਡਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਜਬੂਤ ਅਸਤੀਤਵ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਯਦ੍ ਯਦ੍ ਯਥਾ ਦृष੍ਟਂ ਵਿਭਾਤਿ ਤਤ੍ । ਤਤ੍ ਤਥਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਸ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯੈष ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗੱਲ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਦ੍ ਉਦਿਤਂ ਵਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ ਨ ਤਤ੍ਤਾਂ ਵਿਨਾ ਭਵੇਤ੍ । ਨਿਮੇषਮ੍ ਅਪਿ ਕਲ੍ਪੋ ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯੈष ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਇਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਹੈ।