ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ ਚਿਰਾਯ ਯਃ । ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਪਦਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥੋ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਥੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤੀਦਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਨੁਤੇ ਚੇਦਂ ਦृष੍ਟੌ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਅਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਂ ਹੇਤੁਰ੍ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸਮੁਨ੍ਨਤੇਃ । ਅਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਚੇਤਨਾਚ੍ ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦ੍ ਯਥਾ ਲੋਹਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤਾਮ੍ । ਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਥੈਵਾਯਂ ਚਿਨ੍ਮਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਆਇਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਫਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਚੇਤ੍ਯਜੀਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤੋ ਬੀਜਂ ਫਲਾਦ੍ਯ੍ ਉਜ੍ਝਦ੍ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਫਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਬੋਧੇ ਬੋਧੇ ਚ ਬੀਜਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਰੁਬੀਜਯੋਃ । ਇਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ ਅਪਿ ਚਿਤ੍ਤਯੋਃ
ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਬੋਧੇ ਸਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵ ਦੀਪੇਨ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲੋਕਮ੍ ਏਤਿ ਯਤ੍
ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤਮਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਸਵਭਾਵ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਨ੍ ਨਿਖਨ੍ਯਤੇ ਭੂਮੇਰ੍ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨਭੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਾ ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਤਥਾ ਸਾ ਸਾ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਿਰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵੋਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਫਟਿਕਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਵਾਣੂਨਾਂ ਵੇਦਨਾਦ੍ ਯਥਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਭਾਤਿ ਨਾਨੇਵ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦਰਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਫੈਦ ਪਥਰ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਤੋਂ ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਪਿਣ੍ਡ ਏਕਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਫਲਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਗੁਲ੍ਮਪੀਠਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਗੁੱਛ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫਲ, ਪੱਤਿਆਂ, ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਆਸਣਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋ ਚਿਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਇਵ ਭਾਸਤੇ । ਅਹੋ ਬृਹਦ੍ ਅਹੋ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਅਹੋ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ਅਹੋ ਤਨੁ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ, ਕਿੰਨਾ ਸੁੱਚਾ, ਕਿੰਨਾ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸੁਕੂਨ ਵਾਲਾ ਹੈ!
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਗਣਗੋਲਕਃ । ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਕਣਾਭੋ ऽਸੌ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਚ੍ ਛ੍ਰੁਤਮ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੇਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਸੌ ਯਾਤਿ ਵੈਮੁਖ੍ਯਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਮਭੂਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਾ ਤਥਾ ਕਥਯ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਦ੍ ਰੂਪਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਨਨੁਭੂਤਂ ਸਤ੍ ਸ੍ਵਨੁਭੂਤਮ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਤਃ
ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਉ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੁਲ੍ਲਸ੍ ਸਭੁਲ੍ਲੋ ਘੁਲ੍ਲਾਙ੍ਘ ਇਤਿ ਬਾਲਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥੋਦੇਤਿ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਜੀਵਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਹੁੱਲਾਸ', 'ਸਭੁੱਲੋ', 'ਘੁੱਲਾਂਘਾ' ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਸਾਫ਼ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਮੇਯਾਤ੍ਮਿਕਾਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸਤ੍ਯੈਵ ਸਤ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਭਿਨ੍ਨੇਵ ਚ ਨ ਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਬृਂਹਣਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਇਹ ਮਾਪਣਯੋਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਸਫ਼ਤ ਬੜਾਪਨ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਜੀਵਃ ਕਲਨਜੀਵਿਤਃ । ਤਥਾ ਜੀਵੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਨੋ ਮਨਨਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਫ਼ਤ ਸੋਚਣ ਤੇ ਜਾਣਣ ਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਨਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ੍ਵਰੂਪਵਤ੍ । ਏष ਸਙ੍ਘੋ ऽਨਿਲਲਵਪ੍ਰਖ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਖਾਨ੍ਤਰੇ
ਮਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਔਚ੍ਛੂਨ੍ਯਮ੍ ਏषੋ ऽਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਕਣੋਪਮਮ੍ । ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਂ ਕਾਲਕਲਿਤੈਕਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀਅਤ ਦੇ ਬੂੰਦ ਵਰਗਾ ਸੁੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਚੇਤਨਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਹਂ ਕਿਮ੍ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵੇਦਨਾਮ੍ ਸੋ ऽਙ੍ਗਸਂਵਿਦਮ੍ । ਸਂਵਿਦਨ੍ ਵਸ੍ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਜੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਾਰ੍ਥਕਮ੍
ਜੀਵ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਝ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਸਂਵੇਦਨਸ੍ ਸੋ ऽਥ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਵੇਦਨਮ੍ । ਭਾਵਿਜਿਹ੍ਵਾਰ੍ਥਨਾਮ੍ਨੈਕਦੇਸ਼ੇ ऽਨੁਭਵਤਿ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੁਆਦ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਸਂਵੇਦਨਾਜ੍ ਜੀਵਸ਼੍ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋਨ੍ਮੁਖਤਾਂ ਗਤਃ । ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਨੇਤ੍ਰਨਾਮ੍ਨੈਕਦੇਸ਼ੇ ਭਵਤਿ ਭਾਸਨਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਤੋਂ, ਜੀਵ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਾਦृਕ੍ਸਂਵੇਦਨਸ੍ ਸੋ ऽਥ ਘ੍ਰਾਣਂ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਿਵੇਦਨਾਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤੀ ਤਾਵਦ੍ ਦृष੍ਟ੍ਯਾਦਿਤਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਾਯਸ੍ ਸ ਜੀਵਾਤ੍ਮਾ ਕਾਕਤਾਲੀਯਵਚ੍ ਛਨੈਃ । ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਭਾਵਿਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਤਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਚਾਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੰਦ ਆਤਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖਰੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਤੋ ऽਪਿ ਸਤਸ੍ ਸਤਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰਵਣਾਰ੍ਥੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਉਹ ਉਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਧੁਨੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਕ੍ਛਬ੍ਦਾਰ੍ਥੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ । ਰਸਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਜਿਹ੍ਵਾਰ੍ਥਾਕृਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਛੂਹ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਮਤਲਬ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀਭ ਦੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰੂਪਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨੇਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਕृਤਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਗਨ੍ਧਭਾਵੈਕਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ ਨਾਸਿਕਾਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਉਹ ਰੂਪ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ਭਾਵਮਯੈਤਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਕਟੀਕਰਣਕ੍ਸ਼ਮਮ੍ । ਭਵਿष੍ਯਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਖ੍ਯਂ ਸਾ ਰਨ੍ਧ੍ਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਦੇਹਕੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਜੋ ਐਸੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਹਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਛੇਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਇੰਦਰੀਅ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਮ੍ ਆਦਿਜੀਵਸ੍ਯ ਰਾਘਵਾਦ੍ਯਤਨਸ੍ਯ ਚ । ਉਦੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਦੇਹ ਏਵਾਤਿਵਾਹਿਕਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਪਹਿਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵ ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।