ਮਥੁਰਾਧਿਪਤੇ ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਪਚਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਆਸੀਦ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਰਤੀਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੁਲ੍ਲਾਸਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ । ਇਦਂ ਜੀਵਤਯਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਫੈਲਾਓ ਹੈ; 'ਜੀਊਣਾ' ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਉਦੇਤਿ ਸੌਮ੍ਯਾਜ੍ ਜਲਧੇਃ ਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨਾਗ੍ ਇਵ
ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੋਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ।
ਸ੍ਫੁਰਣਾਜ੍ ਜੀਵਚਕ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੋਰ੍ਮਿਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਚਿਦ੍ਵਾਰਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਲਧੌ ਕੁਰੁਤੇ ਸਰ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਮ੍
ਇਸ ਚਮਕ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛਸੌਮ੍ਯਸਮਸ੍ਯੇषਦ੍ ਯਤ੍ ਸਿਂਹਸ੍ਯੇਵ ਜृਮ੍ਭਣਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ ਚਿਦਾਭਾਸਸ੍ ਤਤ੍ ਸਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਤਾਵਾਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਅੰਗੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸਚੇਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਸ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਾਯੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਂ ਤਤਃ
ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਨਣ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਮਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਜਾਨਣ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਭਟਕਾਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਨੋਤੀਦਂ ਜਗਨ੍ ਮਨਃ । ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਦृਸ਼ਸ੍ ਤਾਰਾਮੁਕ੍ਤਾਵਲ੍ਯਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭ੍ਰਮਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤ ਇਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵੇਮਂ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ।
ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਚੌਥਾ ਹਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ ਚਿਰਾਯ ਯਃ । ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਪਦਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥੋ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਥੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤੀਦਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਨੁਤੇ ਚੇਦਂ ਦृष੍ਟੌ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਅਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਂ ਹੇਤੁਰ੍ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸਮੁਨ੍ਨਤੇਃ । ਅਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਚੇਤਨਾਚ੍ ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦ੍ ਯਥਾ ਲੋਹਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤਾਮ੍ । ਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਥੈਵਾਯਂ ਚਿਨ੍ਮਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਆਇਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਫਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਚੇਤ੍ਯਜੀਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤੋ ਬੀਜਂ ਫਲਾਦ੍ਯ੍ ਉਜ੍ਝਦ੍ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਫਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਬੋਧੇ ਬੋਧੇ ਚ ਬੀਜਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਰੁਬੀਜਯੋਃ । ਇਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ ਅਪਿ ਚਿਤ੍ਤਯੋਃ
ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਬੋਧੇ ਸਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵ ਦੀਪੇਨ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲੋਕਮ੍ ਏਤਿ ਯਤ੍
ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤਮਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਸਵਭਾਵ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਨ੍ ਨਿਖਨ੍ਯਤੇ ਭੂਮੇਰ੍ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨਭੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਾ ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਤਥਾ ਸਾ ਸਾ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਿਰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵੋਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਫਟਿਕਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਵਾਣੂਨਾਂ ਵੇਦਨਾਦ੍ ਯਥਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਭਾਤਿ ਨਾਨੇਵ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦਰਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਫੈਦ ਪਥਰ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਤੋਂ ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ ਵਸ੍ਤੁ ਪਿਣ੍ਡ ਏਕਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਫਲਪਤ੍ਤ੍ਰਲਤਾਗੁਲ੍ਮਪੀਠਂ ਬੀਜਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਗੁੱਛ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫਲ, ਪੱਤਿਆਂ, ਬੇਲਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਆਸਣਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋ ਚਿਤ੍ਰਂ ਜਗਦ੍ ਇਦਮ੍ ਅਸਤ੍ ਸਦ੍ ਇਵ ਭਾਸਤੇ । ਅਹੋ ਬृਹਦ੍ ਅਹੋ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍ ਅਹੋ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ ਅਹੋ ਤਨੁ
ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ, ਕਿੰਨਾ ਸੁੱਚਾ, ਕਿੰਨਾ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਸੁਕੂਨ ਵਾਲਾ ਹੈ!
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾਤ੍ਮਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਗਣਗੋਲਕਃ । ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਕਣਾਭੋ ऽਸੌ ਯਥਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਤਚ੍ ਛ੍ਰੁਤਮ੍
ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੇਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਸੌ ਯਾਤਿ ਵੈਮੁਖ੍ਯਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਮਭੂਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ ਵਾ ਤਥਾ ਕਥਯ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਸਮ੍ਭਵਦ੍ ਰੂਪਮ੍ ਅਨਨ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਨਨੁਭੂਤਂ ਸਤ੍ ਸ੍ਵਨੁਭੂਤਮ੍ ਇਵਾਗ੍ਰਤਃ
ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਉ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੁਲ੍ਲਸ੍ ਸਭੁਲ੍ਲੋ ਘੁਲ੍ਲਾਙ੍ਘ ਇਤਿ ਬਾਲਹृਦਿ ਸ੍ਫੁਟਮ੍ । ਯਥੋਦੇਤਿ ਤਥੋਦੇਤਿ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਜੀਵਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਹੁੱਲਾਸ', 'ਸਭੁੱਲੋ', 'ਘੁੱਲਾਂਘਾ' ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਸਾਫ਼ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਮੇਯਾਤ੍ਮਿਕਾਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸਤ੍ਯੈਵ ਸਤ੍ਯਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਤਾ । ਭਿਨ੍ਨੇਵ ਚ ਨ ਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਬृਂਹਣਾਤ੍ਮਿਕਾ
ਇਹ ਮਾਪਣਯੋਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗੇ ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਸਫ਼ਤ ਬੜਾਪਨ ਹੈ।
ਯਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਜੀਵਃ ਕਲਨਜੀਵਿਤਃ । ਤਥਾ ਜੀਵੋ ਭਵਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਮਨੋ ਮਨਨਵੇਦਨਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੀਵ ਜਲਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਫ਼ਤ ਸੋਚਣ ਤੇ ਜਾਣਣ ਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਨਨਂ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਆਸ਼ੁ ਸ੍ਵਰੂਪਵਤ੍ । ਏष ਸਙ੍ਘੋ ऽਨਿਲਲਵਪ੍ਰਖ੍ਯਸ੍ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਖਾਨ੍ਤਰੇ
ਮਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੱਠ, ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਔਚ੍ਛੂਨ੍ਯਮ੍ ਏषੋ ऽਨੁਭਵਤ੍ਯ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਕਣੋਪਮਮ੍ । ਸਂਵੇਦਨਾਤ੍ਮਕਂ ਕਾਲਕਲਿਤੈਕਾਨ੍ਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀਅਤ ਦੇ ਬੂੰਦ ਵਰਗਾ ਸੁੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਚੇਤਨਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।