ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਖੇ ਵਾਤ ਇਵ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸੋਲ੍ਲਾਸਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਉਸਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭਾਵਿਤਂ ਸਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਭਾਵਿਤਂ ਚੈਤਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਿਲਣਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਨਿਹਲਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਜੀਵਕਾਰਣਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯਾਭਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹਿਲਣ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਿਹਲਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਣ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।
ਯ ਏਵਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਾਯਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ ਏਵ ਹਿ । ਜੀਵਕਾਰਣਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯੋ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਸृਤੇਃ
ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
ਕृਤਦ੍ਵਿਤ੍ਵਚਿਦਾਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹ ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਵਿਧਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨੁਭਵਂਸ਼੍ ਚਿਰਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਰਾਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਚਿਰਾਤ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰੇਣ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਕੇਨ ਜਨ੍ਮਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ ਸਮੇਤ੍ਯਾਥ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਨਰਕਬਨ੍ਧਕਾਰਣਤਾਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੋਹਰਾਪਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ਥਿਤੌ । ਦੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਜਡੇ ਭਾਵਵਿਕਾਰਜਮ੍
ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਮੂੜ੍ਹ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜਾਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਂ ਭ੍ਰਮਂ ਮਨਃ । ਜਾਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭ੍ਰਮਾਨ੍ਤਃਪਤਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ' ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ' ਸਮਝਣਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਏਵ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਦृष੍ਟਪਰਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਸ਼ਾਵਿਵਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਿ
ਮਨ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ; ਤੇ ਆਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਥੁਰਾਧਿਪਤੇ ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਪਚਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਆਸੀਦ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਰਤੀਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੁਲ੍ਲਾਸਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ । ਇਦਂ ਜੀਵਤਯਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਫੈਲਾਓ ਹੈ; 'ਜੀਊਣਾ' ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਉਦੇਤਿ ਸੌਮ੍ਯਾਜ੍ ਜਲਧੇਃ ਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨਾਗ੍ ਇਵ
ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੋਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ।
ਸ੍ਫੁਰਣਾਜ੍ ਜੀਵਚਕ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੋਰ੍ਮਿਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਚਿਦ੍ਵਾਰਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਲਧੌ ਕੁਰੁਤੇ ਸਰ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਮ੍
ਇਸ ਚਮਕ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛਸੌਮ੍ਯਸਮਸ੍ਯੇषਦ੍ ਯਤ੍ ਸਿਂਹਸ੍ਯੇਵ ਜृਮ੍ਭਣਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ ਚਿਦਾਭਾਸਸ੍ ਤਤ੍ ਸਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਤਾਵਾਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਅੰਗੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸਚੇਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਸ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਾਯੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਂ ਤਤਃ
ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਨਣ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਮਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਜਾਨਣ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਭਟਕਾਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਨੋਤੀਦਂ ਜਗਨ੍ ਮਨਃ । ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਦृਸ਼ਸ੍ ਤਾਰਾਮੁਕ੍ਤਾਵਲ੍ਯਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭ੍ਰਮਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤ ਇਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵੇਮਂ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ।
ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਚੌਥਾ ਹਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇ ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ ਚਿਰਾਯ ਯਃ । ਤੁਰ੍ਯਾਤੀਤਂ ਪਦਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥੋ ਭੂਯੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਥੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਮ੍ ਉਦੇਤੀਦਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ੍ ਏਵ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਨੁਤੇ ਚੇਦਂ ਦृष੍ਟੌ ਮੁਕ੍ਤਾਵਲੀ ਯਥਾ
ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਅਰੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਂ ਹੇਤੁਰ੍ ਯਥਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਸਮੁਨ੍ਨਤੇਃ । ਅਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ਯ੍ ਅਪਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰੀ ਚੇਤਨਾਚ੍ ਚਿਜ੍ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤੇਃ
ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਚੇਤਨਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਰਣੀ ਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਦ੍ ਯਥਾ ਲੋਹਃ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤਾਮ੍ । ਯਾਤ੍ਯ੍ ਆਦਰ੍ਸ਼ਸ੍ ਤਥੈਵਾਯਂ ਚਿਨ੍ਮਯੋ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਰ੍ਥਵੇਦਨੇ
ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਆਇਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਤ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜਮ੍ ਅਙ੍ਕੁਰਪਤ੍ਤ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਫਲਂ ਭਵੇਤ੍ । ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਚੇਤ੍ਯਜੀਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਨ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਤੋ ਬੀਜਂ ਫਲਾਦ੍ਯ੍ ਉਜ੍ਝਦ੍ ਯਥਾ ਬੀਜਂ ਪੁਨਰ੍ ਭਵੇਤ੍ । ਤਥਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਫਲ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ਯ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਬੋਧੇ ਬੋਧੇ ਚ ਬੀਜਾਨ੍ਤਸ੍ ਤਰੁਬੀਜਯੋਃ । ਇਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜਗਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋਰ੍ ਅਪਿ ਚਿਤ੍ਤਯੋਃ
ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਬੋਧੇ ਸਤ੍ਯ੍ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਮ੍ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ । ਰੂਪਸ਼੍ਰੀਰ੍ ਇਵ ਦੀਪੇਨ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲੋਕਮ੍ ਏਤਿ ਯਤ੍
ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤਮਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਸਵਭਾਵ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦ੍ ਯਨ੍ ਨਿਖਨ੍ਯਤੇ ਭੂਮੇਰ੍ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਤਨ੍ ਨਭੋ ਭਵੇਤ੍ । ਯਾ ਯਾ ਵਿਚਾਰ੍ਯਤੇ ऽਵਿਦ੍ਯਾ ਤਥਾ ਸਾ ਸਾ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਿਰਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵੋਚਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਫਟਿਕਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ ਸ੍ਵਾਣੂਨਾਂ ਵੇਦਨਾਦ੍ ਯਥਾ । ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਭਾਤਿ ਨਾਨੇਵ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਦਰਂ ਜਗਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਫੈਦ ਪਥਰ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਤੋਂ ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।