ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਯਦਿ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਏਵਾਙ੍ਗ ਤਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਔਖਾ ਹੈ?
ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ ਤृਣਮ੍ ਇਵ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸ਼ਯਾਃ । ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਯਾਗੇ ਕृਪਣਤਾ ਕਥਮ੍
ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸਾ ਨਿਰਵਗ੍ਰਹਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਗृਹ੍ਣਂਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਇष੍ਟਂ ਚ ਤਿष੍ਠ ਭੋਃ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵ ਦੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਦੋਸਤ।
ਯਥਾ ਕਰਤਲੇ ਬਿਲ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵਾ ਪਰ੍ਵਤਃ ਪੁਰਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਲਮ੍ ਅਜਤ੍ਵਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਬੈਲ ਦਾ ਫਲ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਜਨਮਾ ਸੁਰਤ ਸਿੱਧੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵ ਭਾਤਿ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤਰਙ੍ਗੈਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤ ਏਕ ਇਵ ਵਾਰਿਧਿਰ੍ ਅਪ੍ਰਮੇਯਃ । ਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਸ ਏਵ ਹਿ ਦਦਾਤਿ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਸਿਦ੍ਧਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਤ ਏਵ ਮਨਸਾ ਚਿਰਬਨ੍ਧਨਾਯ
ਆਤਮਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਣਗਣ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗ੍ਯੋ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਕੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕੋ ਵਾਯਂ ਵਦ ਮੇ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੱਸੋ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਂ ਸਦਾ । ਯਯੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਤਾਮ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਯਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤਿਂ ਚੇਤਨਰੂਪਿਣੀਮ੍ । ਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਾਰਿਣੀ
ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨਾਨਾਕਾਰਣਤਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਜਨ੍ਮਮृਤਿਸ੍ਥਿਤੌ
ਚੇਤਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਦਵੈਤ ਦਾ ਸੋਚ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਂ ਚ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ? 'ਕਰਮ' ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤੇ 'ਕਾਰਨ' ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਖੇ ਵਾਤ ਇਵ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸੋਲ੍ਲਾਸਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਉਸਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭਾਵਿਤਂ ਸਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਭਾਵਿਤਂ ਚੈਤਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਿਲਣਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਨਿਹਲਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਜੀਵਕਾਰਣਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯਾਭਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹਿਲਣ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਿਹਲਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਣ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।
ਯ ਏਵਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਾਯਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ ਏਵ ਹਿ । ਜੀਵਕਾਰਣਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯੋ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਸृਤੇਃ
ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
ਕृਤਦ੍ਵਿਤ੍ਵਚਿਦਾਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹ ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਵਿਧਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨੁਭਵਂਸ਼੍ ਚਿਰਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਰਾਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਚਿਰਾਤ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰੇਣ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਕੇਨ ਜਨ੍ਮਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ ਸਮੇਤ੍ਯਾਥ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਨਰਕਬਨ੍ਧਕਾਰਣਤਾਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੋਹਰਾਪਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ਥਿਤੌ । ਦੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਜਡੇ ਭਾਵਵਿਕਾਰਜਮ੍
ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਮੂੜ੍ਹ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜਾਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਂ ਭ੍ਰਮਂ ਮਨਃ । ਜਾਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭ੍ਰਮਾਨ੍ਤਃਪਤਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ' ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ' ਸਮਝਣਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਏਵ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਦृष੍ਟਪਰਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਸ਼ਾਵਿਵਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਿ
ਮਨ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ; ਤੇ ਆਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਥੁਰਾਧਿਪਤੇ ਰਾਜ੍ਞੋ ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਪਚਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ । ਆਸੀਦ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਰਤੀਯਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੁੱਤਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਘਬਰਾਹਟ ਹੋਈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮ੍ ਏਵ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯੁਲ੍ਲਾਸਵਿਜृਮ੍ਭਣਮ੍ । ਇਦਂ ਜੀਵਤਯਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਤ੍ਯ੍ ਅਮ੍ਬੁਭਙ੍ਗਵਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਫੈਲਾਓ ਹੈ; 'ਜੀਊਣਾ' ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਕਲਨੋਨ੍ਮੁਖੀ । ਉਦੇਤਿ ਸੌਮ੍ਯਾਜ੍ ਜਲਧੇਃ ਪਯਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮਨਾਗ੍ ਇਵ
ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੋਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ।
ਸ੍ਫੁਰਣਾਜ੍ ਜੀਵਚਕ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੋਰ੍ਮਿਤਾਂ ਗਤਮ੍ । ਚਿਦ੍ਵਾਰਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਲਧੌ ਕੁਰੁਤੇ ਸਰ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਮ੍
ਇਸ ਚਮਕ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਚ੍ਛਸੌਮ੍ਯਸਮਸ੍ਯੇषਦ੍ ਯਤ੍ ਸਿਂਹਸ੍ਯੇਵ ਜृਮ੍ਭਣਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ ਸ ਚਿਦਾਭਾਸਸ੍ ਤਤ੍ ਸਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਤਾਵਾਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਹੌਲੀ ਅੰਗੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ ਸਚੇਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਜੀਵਸ੍ ਸ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਨ੍ ਮਨੋ ਭਵੇਤ੍ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ ਚੇਤ੍ਯਮ੍ ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਮਾਯੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਂ ਤਤਃ
ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਨਣ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਮਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਜਾਨਣ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਭਟਕਾਵਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਨੋਤੀਦਂ ਜਗਨ੍ ਮਨਃ । ਅਸਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਨਗਰਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।
ਯਥਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਦृਸ਼ਸ੍ ਤਾਰਾਮੁਕ੍ਤਾਵਲ੍ਯਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਭ੍ਰਮਸ਼੍ ਚੈਵ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਆਤ੍ਮਾ ਨਿਤ੍ਯਤृਪ੍ਤ ਇਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ ਸਮਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਤੀਵੇਮਂ ਚਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍
ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵੇਖਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ।
ਸਂਸृਤਿਰ੍ ਜਾਗ੍ਰਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ ਅਹਙ੍ਕृਤਿਮ੍ । ਚਿਤ੍ਤਂ ਸੁषੁਪ੍ਤਭਾਵਸ੍ ਸ੍ਯਾਚ੍ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁਰ੍ਯਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਚੌਥਾ ਹਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।