ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਤਰਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚਿਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੋ । ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਚੇਤਨਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਦਾ ਤਿष੍ਠਸਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਵਾਪਿ ਤਦਾ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤ ਉਚ੍ਯਸੇ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਵੀ ਚੇਤਯਤੇ ਚੇਤ੍ਯਂ ਘਨਾ ਚਿਨ੍ ਨਾਙ੍ਗ ਚੇਤਤਿ । ਅਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੀਵਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਮ੍ ਏਤਿ ਘਨਕ੍ਸ਼ੀਵੋ ਹਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਨਾਜੁਕ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਾੜਾ ਚਿੱਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਨਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਸ਼ਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੈਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਰੂਢਸ੍ਯ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਨੈਰਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਵਾਦਾਦ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਕਥਨਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ 'ਆਤਮ-ਰਹਿਤ', 'ਖਾਲੀ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਤਨੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਜਾਯੇ ਜੀਵਾਮਿ ਨਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਂਸਰਾਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤੁ ਨ ਚਿਤਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤਨਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ऋਤੇ ਯਥਾ ਵਾਯਾਵ੍ ਅਤਃ ਕਿਂ ਕੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚੇਤ੍ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚਿਤਾ । ਰਜ੍ਜੋਸ੍ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਭਾਸਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਂਸਾਰਨਾਮਨਿ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ऽਨਘ ਕਿਂ ਤਵ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਹੀ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਿष੍ਠਸ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਅਮੁਨੈਵ ਨਿਮੇषੇਣ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੀ ਪਲ ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਭੁਜਙ੍ਗਾਸ਼ਾ ਵਿਨਾਙ੍ਗਚਲਨਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਤੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁਲਕੜੀ ਬਿਨਾਂ ਰੱਸੀ ਹਿਲਾਏ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭੁਲਕੜੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਯਦਿ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਏਵਾਙ੍ਗ ਤਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਔਖਾ ਹੈ?
ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ ਤृਣਮ੍ ਇਵ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸ਼ਯਾਃ । ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਯਾਗੇ ਕृਪਣਤਾ ਕਥਮ੍
ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸਾ ਨਿਰਵਗ੍ਰਹਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਗृਹ੍ਣਂਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਇष੍ਟਂ ਚ ਤਿष੍ਠ ਭੋਃ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵ ਦੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਦੋਸਤ।
ਯਥਾ ਕਰਤਲੇ ਬਿਲ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵਾ ਪਰ੍ਵਤਃ ਪੁਰਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਲਮ੍ ਅਜਤ੍ਵਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਬੈਲ ਦਾ ਫਲ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਜਨਮਾ ਸੁਰਤ ਸਿੱਧੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵ ਭਾਤਿ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤਰਙ੍ਗੈਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤ ਏਕ ਇਵ ਵਾਰਿਧਿਰ੍ ਅਪ੍ਰਮੇਯਃ । ਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਸ ਏਵ ਹਿ ਦਦਾਤਿ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਸਿਦ੍ਧਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਤ ਏਵ ਮਨਸਾ ਚਿਰਬਨ੍ਧਨਾਯ
ਆਤਮਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਣਗਣ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗ੍ਯੋ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਕੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕੋ ਵਾਯਂ ਵਦ ਮੇ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੱਸੋ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਂ ਸਦਾ । ਯਯੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਤਾਮ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਯਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤਿਂ ਚੇਤਨਰੂਪਿਣੀਮ੍ । ਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਾਰਿਣੀ
ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨਾਨਾਕਾਰਣਤਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਜਨ੍ਮਮृਤਿਸ੍ਥਿਤੌ
ਚੇਤਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਦਵੈਤ ਦਾ ਸੋਚ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਂ ਚ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ? 'ਕਰਮ' ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤੇ 'ਕਾਰਨ' ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਖੇ ਵਾਤ ਇਵ ਤਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸੋਲ੍ਲਾਸਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਅਨ੍ਯਥਾ
ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਕਦੇ ਹਿਲਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਹਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਉਸਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭਾਵਿਤਂ ਸਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ । ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਭਾਵਿਤਂ ਚੈਤਦ੍ ਅਸ੍ਪਨ੍ਦਨਮ੍ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਹਿਲਣਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਨਿਹਲਣਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ਤੀ ਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਗੋ ਨਿਸ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਜੀਵਕਾਰਣਕਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਯਾਭਿਧਾਸ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹਿਲਣ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਿਹਲਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿਲਣ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ।
ਯ ਏਵਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਾਯਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ ਏਵ ਹਿ । ਜੀਵਕਾਰਣਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯੋ ਬੀਜਮ੍ ਏਤਦ੍ ਧਿ ਸਂਸृਤੇਃ
ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ।
ਕृਤਦ੍ਵਿਤ੍ਵਚਿਦਾਭਾਸਵਸ਼ਾਦ੍ ਦੇਹ ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਵਿਧਾਰ੍ਥਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ऽਨੁਭਵਂਸ਼੍ ਚਿਰਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਣ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਰਾਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਸ੍ਪਨ੍ਦੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਚਿਰਾਤ੍ । ਕਸ਼੍ਚਿਜ੍ ਜਨ੍ਮਸਹਸ੍ਰੇਣ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਏਕੇਨ ਜਨ੍ਮਨਾ
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਕੋਈ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ ਸਮੇਤ੍ਯਾਥ ਗਚ੍ਛਤਿ । ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਨਰਕਬਨ੍ਧਕਾਰਣਤਾਂ ਸ਼ਨੈਃ
ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੋਹਰਾਪਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹੇਮ੍ਨੀਵ ਕਟਕਾਦਿਤ੍ਵਂ ਕਾष੍ਠਲੋष੍ਟਸਮਸ੍ਥਿਤੌ । ਦੇਹੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਜਡੇ ਭਾਵਵਿਕਾਰਜਮ੍
ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਮੂੜ੍ਹ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਲਤ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜਾਤਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਂ ਪਸ਼੍ਯਤੀਮਂ ਭ੍ਰਮਂ ਮਨਃ । ਜਾਤਸ੍ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮृਤੋ ऽਸ੍ਮੀਤਿ ਭ੍ਰਮਾਨ੍ਤਃਪਤਨਂ ਯਥਾ
ਮਨ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਨਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ' ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ' ਸਮਝਣਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਮਮੇਤ੍ਯ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਏਵ ਚੇਤਃ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਦृष੍ਟਪਰਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ ਆਸ਼ਾਵਿਵਸ਼ਸਂਸ੍ਥਿਤਿ
ਮਨ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ; ਤੇ ਆਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।