ਏਵਮ੍ ਏਕਂ ਪਰਂ ਵਸ੍ਤੁ ਰਾਮਾਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਸਂਯਾਤਂ ਦੀਪਾਦ੍ ਦੀਪਸ਼ਤਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਪਰਮ ਸੱਚ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਲਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਦਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਚੇਤਸ੍ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਹੀਨਂ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਨਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਉਪਾਨਦ੍ਰੂਢਪਾਦਸ੍ਯ ਨਨੁ ਚਰ੍ਮਾਵृਤੈਵ ਭੂਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਪਤ੍ਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਦਲ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਭ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਜ੍ ਜਗਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਬਾਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਯੌਵਨਂ ਵਾਰ੍ਧਕਂ ਤਥਾ । ਮृਤਿਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਚ ਨਰਕਂ ਭ੍ਰਮਾਚ੍ ਚੇਤੋ ਹਿ ਨृਤ੍ਯਤਿ
ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦੋਲ੍ਲਾਸੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਿਣਿ । ਯਥਾ ਸੁਰਾਯਾਸ੍ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸृਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਗਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਾਦੌ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿ ਮਲਾਬਿਲਮ੍ । ਚਿਚ੍ ਚੇਤਨਕਲਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੀ ਖਾਮੀ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਵਾਂਪਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪਾਦਪਾਨ੍ । ਤਥਾ ਚੇਤਨਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾ ਸਂਸਾਰਾਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਲੀਲਾਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਬਾਲਃ ਕੁਮ੍ਭਕृਚ੍ਚਕ੍ਰਵਜ੍ ਜਗਤ੍ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੁ ਚਿਦ੍ ਵੈ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ-ਸਾਜ਼ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਯਦਾ ਨ ਚੇਤਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਰਕ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਫਰਕ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਤਰਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚਿਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੋ । ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਚੇਤਨਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਦਾ ਤਿष੍ਠਸਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਵਾਪਿ ਤਦਾ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤ ਉਚ੍ਯਸੇ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਵੀ ਚੇਤਯਤੇ ਚੇਤ੍ਯਂ ਘਨਾ ਚਿਨ੍ ਨਾਙ੍ਗ ਚੇਤਤਿ । ਅਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੀਵਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਮ੍ ਏਤਿ ਘਨਕ੍ਸ਼ੀਵੋ ਹਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਨਾਜੁਕ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਾੜਾ ਚਿੱਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਨਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਸ਼ਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੈਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਰੂਢਸ੍ਯ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਨੈਰਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਵਾਦਾਦ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਕਥਨਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ 'ਆਤਮ-ਰਹਿਤ', 'ਖਾਲੀ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਤਨੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਜਾਯੇ ਜੀਵਾਮਿ ਨਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਂਸਰਾਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤੁ ਨ ਚਿਤਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤਨਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ऋਤੇ ਯਥਾ ਵਾਯਾਵ੍ ਅਤਃ ਕਿਂ ਕੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚੇਤ੍ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚਿਤਾ । ਰਜ੍ਜੋਸ੍ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਭਾਸਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਂਸਾਰਨਾਮਨਿ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ऽਨਘ ਕਿਂ ਤਵ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਹੀ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਿष੍ਠਸ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਅਮੁਨੈਵ ਨਿਮੇषੇਣ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੀ ਪਲ ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਭੁਜਙ੍ਗਾਸ਼ਾ ਵਿਨਾਙ੍ਗਚਲਨਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਤੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁਲਕੜੀ ਬਿਨਾਂ ਰੱਸੀ ਹਿਲਾਏ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭੁਲਕੜੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਨ੍ ਨੂਨਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਥੀਯਤੇ ਯਦਿ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਏਵਾਙ੍ਗ ਤਨ੍ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਕਿਮ੍ ਏਤਾਵਤਿ ਦੁष੍ਕਰਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਔਖਾ ਹੈ?
ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ ਤृਣਮ੍ ਇਵ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਹ ਮਹਾਸ਼ਯਾਃ । ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਯਾਗੇ ਕृਪਣਤਾ ਕਥਮ੍
ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਤ੍ਰਾਭਿਲਾषਸ੍ ਤਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸਾ ਨਿਰਵਗ੍ਰਹਮ੍ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ ਗृਹ੍ਣਂਸ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਨ੍ ਇष੍ਟਂ ਚ ਤਿष੍ਠ ਭੋਃ
ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵ ਦੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਰਹੋ, ਦੋਸਤ।
ਯਥਾ ਕਰਤਲੇ ਬਿਲ੍ਵਂ ਯਥਾ ਵਾ ਪਰ੍ਵਤਃ ਪੁਰਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮ੍ ਏਵਮ੍ ਅਸ੍ਯਾਲਮ੍ ਅਜਤ੍ਵਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਬੈਲ ਦਾ ਫਲ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਜਨਮਾ ਸੁਰਤ ਸਿੱਧੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮੈਵ ਭਾਤਿ ਜਗਦ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਉਦਿਤਸ੍ ਤਰਙ੍ਗੈਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤ ਏਕ ਇਵ ਵਾਰਿਧਿਰ੍ ਅਪ੍ਰਮੇਯਃ । ਜ੍ਞਾਤਸ੍ ਸ ਏਵ ਹਿ ਦਦਾਤਿ ਵਿਮੋਕ੍ਸ਼ਸਿਦ੍ਧਿਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਤ ਏਵ ਮਨਸਾ ਚਿਰਬਨ੍ਧਨਾਯ
ਆਤਮਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਣਗਣ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗ੍ਯੋ ਜੀਵੋ ऽਯਂ ਕੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਕਥਂ ਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕੋ ਵਾਯਂ ਵਦ ਮੇ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੱਸੋ।
ਸਮਸ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਚਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਂ ਸਦਾ । ਯਯੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਫੁਰਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਤਾਮ੍ ਏਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਯਾਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਚਿਤਿਂ ਚੇਤਨਰੂਪਿਣੀਮ੍ । ਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜੀਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੈਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਕਾਰਿਣੀ
ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇਰਾਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਣਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਨਾਨਾਕਾਰਣਤਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਯਾਤਿ ਜਨ੍ਮਮृਤਿਸ੍ਥਿਤੌ
ਚੇਤਨਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਦਵੈਤ ਦਾ ਸੋਚ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਦੈਵਂ ਨਾਮ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਂ ਚ ਕਿਮ੍ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ? 'ਕਰਮ' ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤੇ 'ਕਾਰਨ' ਕਿਹੜਾ ਹੈ?