ਅਪਾਰਵਾਨਵਿਸ੍ਤਾਰਸਂਵਿਤ੍ਸਲਿਲਵਲ੍ਗਨੈਃ । ਚਿਦੇਕਾਰ੍ਣਵ ਏਵਾਯਂ ਸ੍ਵਯਮ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਜृਮ੍ਭਤੇ
ਅਨੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯਮ੍ ਅਸ੍ਥੈਰ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤਃ । ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਜਗਤ੍ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।
ਨ ਸਨ੍ ਨਾਸਨ੍ਨ੍ ਅਯਂ ਜਾਤਸ਼੍ ਚੇਤਸੋ ਜਾਗਤੋ ਭ੍ਰਮਃ । ਓषਧੀਸਮਵਾਯਾਨਾਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮ੍ ਇਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਨਾ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ; ਇਹ ਜਾਗਦੇ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਰ੍ਘਸ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਯਾਤਸ੍ ਸਂਸਾਰਾਖ੍ਯੋ ਮਨੋਵਸ਼ਾਤ੍ । ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਣਾਵ੍ ਇਵ ਪੁਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਮੁਧਾ
ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੱਕੀ ਸਮਝਣੀ ਵਿਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਠੁੰਠ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਤ੍ਮਾਲੋਕਨਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਨੁਸ਼ੋਚਤਿ । ਵੇਤਾਲਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ ਬਾਲ ਇਵ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਭਯੇ
ਆਤਮ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਭੂਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼ਾਤਿਗਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਚੇਤ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਤਯਾ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਜ੍ ਜੀਵਤ੍ਵਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਜੋ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜੀਵਤ੍ਵਾਦ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਾਚ੍ ਚ ਚਿਤ੍ਤਤਾ । ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਦੇਹਾਦਿਵਿਭ੍ਰਮਃ
ਜੀਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਇੰਦਰੇ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭੁਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਹਾਦਿਮੋਹਤਸ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕੌ ਮੋਕ੍ਸ਼ਬਨ੍ਧਨੇ । ਬੀਜਾਙ੍ਕੁਰਵਦ੍ ਆਰਮ੍ਭਸ੍ ਸਂਰੂਢੋ ਦੇਹਕਰ੍ਮਣੋਃ
ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਤਂ ਯਥਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਦਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਯੋਸ੍ ਤਥੈਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜੀਵਚਿਤ੍ਤਯੋਃ । ਯਥੈਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਜੀਵਚਿਤ੍ਤਯੋਸ੍ ਤਥੈਵ ਭੇਦੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨ ਦੇਹਕਰ੍ਮਣੋਃ
ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਤਮਕ ਤੱਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਜੀਵ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।
ਕਰ੍ਮੈਵ ਦੇਹੋ ਨਨੁ ਦੇਹ ਏਵ ਚਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ ਏਵਾਹਮ੍ ਇਤੀਵ ਜੀਵਃ । ਸ ਜੀਵ ਏਵੇਸ਼੍ਵਰਚਿਤ੍ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਵਾਤ੍ ਤ੍ਵ੍ ਏਕਪਦੋਤ੍ਥਮ੍ ਏਤਤ੍
ਕਰਮ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ, ਇਕ ਹੀ ਅਸਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਵਮ੍ ਏਕਂ ਪਰਂ ਵਸ੍ਤੁ ਰਾਮਾਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਲਮ੍ । ਨਾਨਾਤ੍ਵਮ੍ ਇਵ ਸਂਯਾਤਂ ਦੀਪਾਦ੍ ਦੀਪਸ਼ਤਂ ਯਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਪਰਮ ਸੱਚ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਸੌ ਦੀਵੇ ਜਲਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭੂਤਮ੍ ਅਸਦ੍ਰੂਪਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਦਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਚੇਤਸ੍ ਤਦ੍ ਅਹਮ੍ਭਾਵਹੀਨਂ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ
ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਨਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ । ਉਪਾਨਦ੍ਰੂਢਪਾਦਸ੍ਯ ਨਨੁ ਚਰ੍ਮਾਵृਤੈਵ ਭੂਃ
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਪਤ੍ਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਦਲ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਭ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ऋਤੇ ਨਾਨ੍ਯਜ੍ ਜਗਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਬਾਲਤਾਮ੍ ਏਤਿ ਯੌਵਨਂ ਵਾਰ੍ਧਕਂ ਤਥਾ । ਮृਤਿਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਚ ਨਰਕਂ ਭ੍ਰਮਾਚ੍ ਚੇਤੋ ਹਿ ਨृਤ੍ਯਤਿ
ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਚਿਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦੋਲ੍ਲਾਸੇ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ऽਵ੍ਯਤਿਰੇਕਿਣਿ । ਯਥਾ ਸੁਰਾਯਾਸ੍ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸृਤੌ
ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰਲੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁੱਲਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਗਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਰਗੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਸ਼ਾਙ੍ਕਾਦੌ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਿ ਮਲਾਬਿਲਮ੍ । ਚਿਚ੍ ਚੇਤਨਕਲਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅੱਖ ਦੀ ਖਾਮੀ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਵਾਂਪਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਮਦਵਸ਼ਾਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੀਵਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਪਾਦਪਾਨ੍ । ਤਥਾ ਚੇਤਨਵਿਕ੍ਸ਼ੁਬ੍ਧਾ ਸਂਸਾਰਾਂਸ਼੍ ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਲੀਲਾਭ੍ਰਮਾਦ੍ ਬਾਲਃ ਕੁਮ੍ਭਕृਚ੍ਚਕ੍ਰਵਜ੍ ਜਗਤ੍ । ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਤੁ ਚਿਦ੍ ਵੈ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਹਿ
ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ-ਸਾਜ਼ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਚਿਚ੍ ਚੇਤਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਵਿਭ੍ਰਮਃ । ਯਦਾ ਨ ਚੇਤਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਦ੍ਵੈਤੈਕ੍ਯਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਰਕ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤਾਂ ਫਰਕ ਤੇ ਇਕਤਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ ਇਤਰਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚਿਤੋ ऽਸ੍ਤਿ ਨੋ । ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚਿਤਸ਼੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਚੇਤਨਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੇਨੈਕਤਾਮ੍ ਏਤ੍ਯ ਯਦਾ ਤਿष੍ਠਸਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ । ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ ਵਾਪਿ ਤਦਾ ਸਂਸ਼ਾਨ੍ਤ ਉਚ੍ਯਸੇ
ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਵੀ ਚੇਤਯਤੇ ਚੇਤ੍ਯਂ ਘਨਾ ਚਿਨ੍ ਨਾਙ੍ਗ ਚੇਤਤਿ । ਅਲ੍ਪਕ੍ਸ਼ੀਵਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭਮ੍ ਏਤਿ ਘਨਕ੍ਸ਼ੀਵੋ ਹਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ
ਨਾਜੁਕ ਚਿੱਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਾੜਾ ਚਿੱਤ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਨਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਸ਼ਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿਦ੍ਘਨੈਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਾਤਸ੍ਯ ਰੂਢਸ੍ਯ ਪਰਮੇ ਪਦੇ । ਨੈਰਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼ੂਨ੍ਯਵਾਦਾਦ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਕਥਨਂ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ 'ਆਤਮ-ਰਹਿਤ', 'ਖਾਲੀ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਚਿਚ੍ ਚੇਤਨੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਇਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਭ੍ਰਮਮ੍ । ਜਾਯੇ ਜੀਵਾਮਿ ਨਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਂਸਰਾਮੀਤ੍ਯ੍ ਅਸਨ੍ਮਯਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ 'ਮੈਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤੁ ਨ ਚਿਤਸ਼੍ ਚਾਸ੍ਤਿ ਚੇਤਨਮ੍ । ਸ੍ਪਨ੍ਦਾਦ੍ ऋਤੇ ਯਥਾ ਵਾਯਾਵ੍ ਅਤਃ ਕਿਂ ਕੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤੇ
ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕੰਪਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਚੇਤ੍ਯੇ ਤ੍ਵ੍ ਅਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯ੍ ਏਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ ਯਚ੍ ਚੇਤ੍ਯਤੇ ਚਿਤਾ । ਰਜ੍ਜੋਸ੍ ਸਰ੍ਪਭ੍ਰਮਾਭਾਸਂ ਤਦ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾਭ੍ਰਮਂ ਵਿਦੁਃ
ਜੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਂਸਾਰਨਾਮਨਿ । ਚਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਸਂਰਮ੍ਭੋ ऽਨਘ ਕਿਂ ਤਵ
ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਹੀ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਿष੍ਠਸ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਸਨਮ੍ । ਅਮੁਨੈਵ ਨਿਮੇषੇਣ ਤਨ੍ ਮੁਕ੍ਤੋ ऽਸਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜੇ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਸੀ ਪਲ ਤੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਯਥਾ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਂ ਭੁਜਙ੍ਗਾਸ਼ਾ ਵਿਨਾਙ੍ਗਚਲਨਂ ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍ । ਸਂਵਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਤੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯ੍ ਏਵਂ ਹਿ ਸਂਸृਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭੁਲਕੜੀ ਬਿਨਾਂ ਰੱਸੀ ਹਿਲਾਏ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਸੂਝ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭੁਲਕੜੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।